IIP: World Journal of Humanities and Social Sciences
STUDY OF MENTAL HEALTH AND SOCIAL COMPETENCE OF SSC BOARD STUDENTS
Research Background: Career plans start with the result of SSC board. At that year students are facing many problems related mental health and society. In future their career is not only depend on grades or percentage but also on their competence and one of them is social competence. This age of Adolescents and the turning point of career, makes their life complicated. Present study Present study tries to find out the correlation between Mental health and social competence in SSC board students. Objectives: The objective is to study the correlation between Mental health and social competence of SSC board students. Procedure: For present study purposive sampling technique was used. The sample size was 60 And sample collected from schools and coaching centres in Satara, Maharashtra. Age of students was 16 years. Conclusions: The significant positive correlation found between Mental health and social competence of SSC board students. Implementations: The present research findings can be beneficial for every student, teachers, management of educational institute, educational counsellors, parents, psychologists, research scholars. It will have beneficial and helpful for understanding personality traits like mental health and social competence of students.
MIGRATION TO CITIES AND MENTAL HEALTH: TOWARD AN INTEGRATED FRAMEWORK
This paper develops an integrated theoretical framework to explain the mental health outcomes of migration to cities. Drawing on migration theory, urban stress models, and psychological adaptation perspectives, it conceptualizes how structural conditions, social environments, and individual coping processes interact across the migration trajectory. The framework highlights mechanisms of vulnerability and resilience, offering a holistic lens for understanding migrant mental health in rapidly urbanizing contexts.
भारतीय सिनेमातील स्त्रीचे बदलते चित्रण आणि संस्कृत साहित्य तुलना
स्त्रीचे स्थान हे भारतीय समाजाच्या सांस्कृतिक, धार्मिक व सामाजिक संरचनेचे महत्त्वाचे द्योतक आहे. संस्कृत साहित्य हे भारतीय संस्कृतीचे मूळस्रोत असून त्यात स्त्रीला देवी, जननी, पतिव्रता, सहधर्मचारिणीअशा विविध भूमिकांत पाहिले गेले आहे. दुसरीकडे भारतीय सिनेमा हा आधुनिक समाजाचा आरसा मानला जातो. काळानुसार त्यात स्त्रीचे चित्रण आदर्श, सहनशील भूमिकेपासून सशक्त, स्वायत्त व निर्णयक्षम व्यक्तिमत्त्वापर्यंत विकसित झालेले दिसते.
From Silence to Self-Articulation: The Feminine Voice in Classical and Contemporary Sanskrit Literary Expression
Sanskrit literature shows an ongoing balance between silence and speech, where women are respected and admired but are not always given space to speak freely. This research paper studies how feminist literary reading helps us understand and recover the feminine voice in Sanskrit literature as thoughtful, aware, and meaningful. The paper examines selected classical texts such as Abhidnyanshakuntalam, Malavikagnimitram, Swapnavasavadatta, Mruchhakatikam and Kiratarjuniyam to explore how women express themselves through silence, patience, choice, and moral strength. In many classical works, women show depth and dignity, but their voices are shaped by social rules and male-dominated structures. The study also focuses on 21st-century Sanskrit literature, where women appear as confident, questioning, and self-aware individuals. Modern Sanskrit poets allow women to speak in their own voices, reflect on their experiences, and assert their identity. Through close reading of both classical and modern texts, this paper argues that Sanskrit literature is a living tradition that continues to grow. While remaining rooted in classical aesthetics, it now provides wider space for women’s self-expression and feminist thought.
आधुनिक संस्कृत नाटककार डॉ. रमा चौधरी यांच्या नाटकातील स्त्री-चित्रण
संस्कृत साहित्यात कवींप्रमाणेच कवयित्रींचीही एक प्रदीर्घ परंपरा आहे. प्राचीन काळापासून स्त्रिया गद्य, पद्य, चम्पू, नाटय अशा विविध साहित्यप्रकारात आपले योगदान देत आल्या आहेत. प्रस्तुत शोधनिबंधात डॉ. रमा चौधरी यांच्या नाटकातील स्त्री-चित्रणाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यांच्या नाटकातून दर्शविलेल्या स्त्री-व्यक्तिरेखा पारंपारिक, सोशिक व केवळ चूल व मुल इतकेच मर्यादित न राहता स्त्रीचे स्वतःचे अस्तित्त्व, विचारस्वातंत्र्य, नेतृत्त्वगुण व निर्णयक्षमता यांचे प्रतीक म्हणून समोर येतात. स्त्रियांच्या अंतर्मनातील भावनिक संघर्ष, समाजाने लादलेली बंधने आणि स्त्रीचा आत्मसन्मान यांचे वास्तववादी चित्रण हे डॉ. रमा चौधरी यांच्या नाट्यलेखनाची वैशिष्टे आहेत. त्यांनी स्त्रीला सामाजिक परिवर्तनाची सक्रिय वाहक मानून आधुनिक संस्कृत नाट्यपरंपरेला नवचेतना देण्याचे काम केले आहे.
आधुनिक संस्कृत नाटककार प्रभाकर भातखंडेंच्या नाटकांतील स्त्री-चित्रण
प्रभाकर भातखंडे हे आधुनिक संस्कृत नाटककारांपैकी एक प्रख्यात नाटककार आहेत. त्यांनी संस्कृतमध्ये जवळपास २५ लघुनाटिका या सदरात मोडणाऱ्या एकांकिका लिहिलेल्या आहेत. त्यांच्या प्रकाशित एकांकिका पैकी एक पुस्तक ललनाख्यानम् या शीर्षकाचे आहे. त्या पुस्तकात ललनाख्यानम्, शिल्पगूढा आणि इति मानवीयम् अशी तीन नाटके आहेत. या तीनही एकांकिका नायिकाप्रधान आहेत. त्यांच्या या एकांकिका आजच्या एकविसाव्या शतकातील स्त्रियांचे प्रातिनिधित्व करतात. तसेच त्यांच्या नाट्यसप्तकम् या पुस्तकातील नृत्यकूटम् आणि ईशावास्यमिदम् या नाटकातील नायिका अनुक्रमे कलिका आणि गंधाली याही आधुनिक काळातील स्त्रिया आहेत. एकविसाव्या शतकातील स्त्री ही जीवनाच्या विविध स्तरांवर निरनिराळ्या आह्वानांना पेलत पुरुषाबरोबर खंबीरपणे उभी राहणारी स्त्री आहे. अबला, परावलंबी, पीडित या तिच्या गतकालीन प्रतिमेतून बाहेर पडत स्वतःला सक्षम आणि सबळ सिद्ध करणारी वीरांगणा आहे. भातखंडेंच्या नाटकांतील स्त्री-प्रतिमा ही अशीच आधुनिक स्त्रीची आहे. त्यांच्या उपरोक्त पाच नाटकांचा आढावा जरी घेतला तरी ही गोष्ट स्पष्ट होईल.
संस्कृत साहित्य आणि आधुनिक स्त्रीवाद : साम्य व विरोधाभास
समाजाच्या उत्कर्षाच्या वाटचालीमध्ये अन्य विविध घटकांपैकी स्त्री पुरुष हे घटक समाजाच्या सर्वांगीण विकासाचा महत्त्वाचा घटक मानला जातो. त्यामुळे या विकासाचे मूल्यमापन करीत असताना स्त्रीवाद सक्षमीकरण ही गोष्ट अत्यंत महत्त्वाचे ठरत आहे. काही ठिकाणी स्त्रियांच्या विविध समस्यांचा उहापोह केला जातो तर काही ठिकाणी स्त्री ही निर्भीड निर्णय क्षम स्वायत्त असलेली सुद्धा दिसून येते. पण संस्कृत साहित्यातील स्त्री ही कर्तव्यांच्या पुढील दबलेली नैतिक मूल्यांमुळे निर्भिड नसलेली दिसून येते.याविषयी जाणून घेण्यासाठी प्रस्तुत विषयाची मांडणी करणार आहे.
प्राचीन संस्कृत नायिकेपासून आधुनिक स्त्रीपर्यंत परिवर्तनाचा प्रवास
कोणत्याही भाषेचा आत्मा हा त्या भाषेचे साहित्य असते. साहित्य म्हटले की त्यामध्ये विविध प्रकार आढळून येतात जसे की कथा, कादंबरी, नाटक काही महत्त्वाचे ग्रंथ संस्कृत भाषेच्या साहित्याचा विचार केला तर त्यामधील प्राचीन कवींनी, नाटक‌कारांनी लिहिले‌ली महाकाव्ये, नाटके, विविध ग्रंथ इत्यादी गोष्टी सामावलेल्या आहेत. आणि या साहित्याला योग्य दिशा देणारे पात्र म्हणजेच त्या त्या साहित्यातील "नायिका". प्राचीन संस्कृत नायिका या भारतीय समाजातील एक आदर्श प्रतिमाच ठरताना दिसून येतात. आणि याच प्रतिमेचा आधार घेऊन आधुनिक काळातील स्त्री ही सक्षम झालेली दिसते. प्राचीन संस्कृत नायिका आणि आधुनिक स्त्री यांचे रूप जरी वेगवेगळे असले तरी ती आजची एक आदर्श भारतीय स्त्री ठरलेली दिसून येते. काळानुसार समाजव्यवस्थेमध्ये बदल झाले. आणि एका आत्मविश्वासपूर्ण स्त्रीचे बदलते रूप आपल्या प्रत्ययास येते.आणि यामधून स्त्रीच्या परिवर्तनाचा प्रवास घडून येतो.
आधुनिक संस्कृत लेखकांचे स्त्री विषयक दृष्टिकोन
संस्कृत साहित्य हे जगातील एक वैभवशाली साहित्य आहे .वैदिक साहित्य, लौकिक साहित्य ,आधुनिक साहित्य, यांसारखे विविध विभाग संस्कृत साहित्याचे पडतात.महाकवी कालिदास यांच्यापासून ते आधुनिक कवी कवयित्री अशी साहित्य परंपरा उत्तरोत्तर प्रगतिशील आहे .21 व्या शतकामध्ये देखील संस्कृत भाषा आधुनिक विचारांनी बहरलेली आहे .अनेक कवी कवियत्री नवनवीन विषय जसे की समाजातील विविध घटक विविध समस्या ,स्त्रीशक्ती, इत्यादी. संस्कृत साहित्य हे केवळ परंपरागत न राहता आधुनिकतेला संस्कृत साहित्याने स्वीकारले आहे. समाज,स्त्री, पर्यावरण, नैतिक मुल्ये,मानवता,शांतता ,समता, विश्वबंधुता, राष्ट्रीय एकात्मता असे विविध विषय आधुनिक संस्कृत लेखक आपल्या लेखक लेखनामध्ये मांडताना दिसत आहेत. आधुनिक संस्कृत लेखक यांच्या विषयी आपणास पाहावयास मिळते पण या शोधनिबंधामध्ये मर्यादित स्वरूपात साहित्याचा अभ्यास करून विचार मांडलेले आहेत.
आधुनिक संस्कृत लेखकांचे स्त्रीविषयक दृष्टिकोन: एक चिकित्सक अभ्यास
आधुनिक काळातील सामाजिक, शैक्षणिक व वैचारिक परिवर्तनामुळे भारतीय समाजातील स्त्रीच्या स्थानाविषयी नवजाणीवा विकसित झाल्या आहेत. या परिवर्तनांचे प्रभावी प्रतिबिंब आधुनिक संस्कृत साहित्यात पडलेले आढळते. पारंपरिक साहित्यात स्त्रीचे चित्रण प्रामुख्याने त्याग, सौंदर्य व आज्ञाधारकतेच्या चौकटीत मर्यादित असले, तरी आधुनिक संस्कृत लेखकांनी स्त्रीला स्वतंत्र, सुशिक्षित, आत्मभान असलेली व सामाजिकदृष्ट्या सक्रिय व्यक्ती म्हणून रेखाटले आहे. वर्णनात्मक व विश्लेषणात्मक पद्धतींच्या आधारे स्त्रीशिक्षण, स्त्रीस्वातंत्र्य, स्त्री–पुरुषसमानता आणि सामाजिक न्याय या संकल्पनांचे साहित्यिक प्रतिबिंब तपासले आहे.आधुनिक संस्कृत लेखकांच्या निवडक साहित्यकृतींचा चिकित्सक अभ्यास करून स्त्रीविषयक दृष्टिकोन स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासातून आधुनिक संस्कृत साहित्य स्त्रीविषयक प्रगत व मानवतावादी दृष्टिकोन घडविण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते, असे स्पष्ट होते.
भारतीय लोकशाहीतील डिजिटल परिवर्तन: ई-गव्हर्नन्स आणि डिजिटल इंडिया
भारतीय लोकशाहीमध्ये डिजिटल इंडिया कार्यक्रम आणि ई-गव्हर्नन्स उपक्रमांमुळे अभूतपूर्व परिवर्तन झाले आहे. माहिती आणि तंत्रज्ञानाचा उपयोग करून सरकारी सेवा नागरिकांपर्यंत अधिक कार्यक्षम, पारदर्शक आणि वेळेत पोहोचवणे, हे या बदलांचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. हा शोधनिबंध किंवा प्रबंधाचा आराखडा) डिजिटल परिवर्तनाचे स्वरूप, फायदे आणि लोकशाही सहभागावर होणारे परिणाम तपासतो. यामुळे प्रशासनात आलेली सुलभता आणि नागरिकांचे झालेले डिजिटल सशक्तीकरण यावर प्रकाश टाकून या उपक्रमांसमोरील आव्हाने आणि भविष्यातील शक्यतांचा वेध घेण्यात आला आहे.
जागतिक राजकारणातील भारत: धोरण, प्रभाव आणि भविष्यातील दिशा
भारत हा प्राचीन सांस्कृतिक परंपरा लाभलेला आणि आधुनिक लोकशाही मूल्यांवर आधारित राष्ट्र असून, स्वातंत्र्यानंतर त्याने जागतिक राजकारणात आपली स्वतंत्र, स्वायत्त आणि जबाबदार भूमिका निर्माण केली आहे. प्रस्तुत शोधनिबंधात “जागतिक राजकारणातील भारत: धोरण, प्रभाव आणि भविष्यातील दिशा” या विषयाच्या अनुषंगाने भारताची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, स्वातंत्र्यानंतरचे परराष्ट्र धोरण, अलिप्तता चळवळ,आर्थिक व सामरिक धोरणांचा जागतिक प्रभाव, क्षेत्रीय राजकारणातील भूमिका, तसेच जागतिक संस्थांमधील सहभाग यांचा सविस्तर अभ्यास करण्यात आलेला आहे.भारताच्या परराष्ट्र धोरणाचा पाया शांतता, सहअस्तित्व, सार्वभौमत्व, मानवता आणि स्वायत्त निर्णयक्षमता या तत्त्वांवर आधारित असून, शीतयुद्धाच्या काळात अलिप्ततेचे धोरण, १९९१ नंतरचे आर्थिक उदारीकरण, अणुशक्ती आणि बहुपक्षीय जागतिक सहभाग यांमुळे भारताची आंतरराष्ट्रीय प्रतिमा अधिक प्रभावी झाली आहे. २१व्या शतकात भारत G-20, ब्रिक्स, क्वॉड, संयुक्त राष्ट्रे यांसारख्या जागतिक मंचांवर सक्रिय योगदान देत आहे. या शोधनिबंधाचा उद्देश भारताच्या जागतिक राजकारणातील भूमिकेचा ऐतिहासिक, राजकीय, आर्थिक व सामरिक दृष्टिकोनातून अभ्यास करून त्याच्या भविष्यातील धोरणात्मक दिशांचे विश्लेषण करणे हा आहे. सद्य अभ्यासातून असे स्पष्ट होते की भारत भविष्यात जागतिक शांतता, विकास, तंत्रज्ञान, पर्यावरण आणि सुरक्षा क्षेत्रात एक महत्त्वपूर्ण नेतृत्वकारी भूमिका निभावू शकतो.
Dr. B. R. Ambedkar and Social Transformation
Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar, known as Babasaheb, was a great social reformer, economist, and the chief architect of the Indian Constitution. Born into an “untouchable” Mahar family in 1891, he faced severe caste discrimination but overcame it through education and determination. Ambedkar believed that education was the key to social upliftment and constantly encouraged the oppressed to “Educate, Agitate, and Organize.” He fought against the caste system through movements like the Mahad Satyagraha and temple entry campaigns, demanding equality and dignity for all. As Chairman of the Drafting Committee, he ensured that the Constitution guaranteed fundamental rights, abolished untouchability, and introduced reservations for Scheduled Castes and Tribes. Ambedkar also championed women’s rights and proposed the Hindu Code Bill for gender equality. In 1956, he embraced Buddhism along with millions of followers, seeking a religion that upheld equality and compassion. His vision of liberty, equality, and fraternity continues to shape India’s democracy. Dr. Ambedkar transformed social justice from a dream into a constitutional reality, inspiring generations to fight against inequality and discrimination. His life remains a guiding light for building a just, equal, and humane society.
भारताची वाढती भू-राजकीय महत्त्वाकांक्षा आणि चीन-अमेरिका स्पर्धा: धोरणात्मक संधी आणि आव्हाने
शीतयुद्धोत्तर जागतिक व्यवस्था चीनच्या वाढत्या सामर्थ्यामुळे बहु-ध्रुवीयतेकडे सरकत आहे. या डायनॅमिक्समध्ये, भारत केवळ तटस्थ न राहता एक सक्रिय आणि संतुलन साधणारी शक्ती (Balancing Power) म्हणून उदयास येत आहे. चीन-अमेरिका स्पर्धेमुळे भारताला 'चायना-प्लस-वन' धोरणातून उत्पादन क्षेत्रात संधी मिळत आहेत, तर दुसरीकडे चीनवरील आर्थिक अवलंबित्व आणि LAC वरील तणाव ही मोठी आव्हाने आहेत. हा निबंध चीनच्या १५ व्या पंचवार्षिक योजनेच्या आणि जहाजनिर्मितीच्या महत्त्वाकांक्षेच्या पार्श्वभूमीवर भारताच्या भू-राजकीय महत्त्वाकांक्षेचे स्वरूप, धोरणात्मक स्वायत्तता टिकवण्याचे आव्हान आणि इंडो-पॅसिफिकमधील नेतृत्वाची संधी यांचे सखोल विश्लेषण करतो.
भू-राजकीय महत्त्वाकांक्षा चीन-अमेरिका स्पर्धा इंडो-पॅसिफिक
Gender Justice under the Indian Constitution
The concept of gender justice is not yet established in India. Gender inequality affect women in all facets of their lives. Even in the modern era, discrimination against women persists in a number of fields. They still deal with problems like forced prostitution, dowry, sexual harassment, and many more and they frequently encounter inequality in a number of areas. In spite of facing complete discrimination, transgender individuals are denied their basic human rights as people of a third gender. However, in order to eliminate the idea of disparities in gender between men, women, and the other two genders in social, economic, political, legal, and other aspects of life, the Indian Constitution established particular provisions and laws. In addition to analysing the general concerns and issues that women and the third gender face in society, the paper aims to assess the constitutional provision pertaining to gender equality.
75 Years of the Indian Constitution: Evolution, Achievements and Challenges
The Indian Constitution, which went into effect on January 26, 1950, is still considered one of the world's most complete constitutional frameworks. Over the last 75 years, it has led India through political transitions, economic reforms, social transformation, and institutional consolidations. This study critically examines the historical backdrop of its formulation, the evolution of constitutional principles through amendments and judicial interpretation, and the role of federalism, rights discourse, and governance structures in shaping modern India. This study provides insights into the strengths of India's constitutional system as well as avenues for future reforms targeted at strengthening democratic governance by examining accomplishments and persistent issues.
According to Dr. B.R.Ambedkar, "Democracy is not merely a form of government. It is primarily a mode of associated living, of conjoint communicated experience. It is essentially an attitude of respect and reverence towards fellow men." India is country of unity in diversity. Constitution is the basic document of the country. It’s a law of the land. its republic democratic secular country. The 75th anniversary of India's Constitution, which was adopted on 26th November, 1949. This day promotes awareness of constitutional values, reinforcing justice, liberty, equality, and fraternity in a diverse nation. The Constitution has guided India's development over the past decades, even as the country has faced various social and political challenges. The Constitution's flexibility and the critical role of equality, liberty, and fraternity. However, it acknowledges the gaps in achieving true social and economic equality, as Dr. Ambedkar had foreseen. The piece also critiques the politicization of caste reservations and stresses the need for a commitment to the original values of the Constitution in addressing modern challenges.
भारतीय राजकीय विचारवंत आणि सामाजिक परिवर्तन एक विश्लेषणात्मक अभ्यास
भारताला राजकीय विचारवंतांची मोठी परंपरा लाभलेली आहे भारताच्या भूमीला नवरत्नांची खान म्हणून ओळखले जाते. ते याच राजकीय विचारवंतांच्या कार्यामुळे हे विचारवंत केवळ सत्ता आणि राजकारण याबद्दल बोलले नाहीत तर त्यांनी समाजाला नवी दिशा देण्याचा प्रयत्न केला. ब्रिटिश काळात भारतीय राजकीय विचारवंतांनी आधुनिक भारताच्या विचारधारेचा पाया रचला त्यामध्ये सामाजिक न्याय लोकशाही शिक्षण आणि राष्ट्रीय एकात्मतेवर भर दिला गेला. तर काही विचारवंतांनी ब्रिटिश धोरणांना आवाहन देत शोषणाविरुद्ध आवाज उठवत वसाहतवादाला विरोध केला आणि भारताच्या स्वातंत्र्यसंग्रामात राष्ट्र उभारणीत महत्त्वपूर्ण वैचारिक दिशा दिली. ब्रिटिश काळात या विचारवंतांनी केवळ ब्रिटिश राजवटीला विरोध केला नाही तर त्यांनी भारताच्या भविष्यासाठी लोकशाही, धर्मनिरपेक्ष सामाजिक समानता आणि राष्ट्रीय एकात्मतेवर आधारित एक मजबूत वैचारिक पाया रचला की, ज्यामुळे अनेक महत्त्वाचे सामाजिक बदल घडून आले. त्यांचे विचार आजही भारतीय आणि सामाजिक जीवनासाठी प्रेरणास्थान आहेत. करिता, प्रस्तुत संशोधन विषयाची निवड करण्यात आली आहे.
भगवान किसन गिरी, प्रा. डॉ. पी.के. नंडेश्वर
भारतीय राजकीय विचारवंत आणि सामाजिक परिवर्तन (राजा राममोहन रॉय, महात्मा फुले आणि स्वामी विवेकानंद)
भारतीय राजकीय विचारवंतांनी केवळ राजकीय तत्त्वज्ञान मांडले नाही, तर भारतीय समाजाचे रूपांतर करण्यासाठी मोठे योगदान दिले. त्यांच्या विचारामुळेच भारतीय समाजातील जातीय अवस्था, सामाजिक अन्याय, आर्थिक असमानता, स्त्री -पुरुष विषमता, धार्मिक संघर्ष, तसेच राष्ट्रीय ऐक्य यासारख्या क्षेत्रात व्यापक परिवर्तन झाले. भारतीय समाज विविधतेने नटलेला असला तरी इतिहासभर जातीभेद, लैंगिक असमानता, धार्मिक रुढी, आर्थिक विषमता अशा अनेक सामाजिक समस्यांनी समाजाचे नुकसान केले. भारतीय राजकीय विचारवंतांनी या समस्यांचे केवळ विश्लेषणच केले नाही तर समाजाबदलासाठी आवश्यक दिशा, प्रेरणा आणि कृतीची रूपरेषा दिली. त्यांच्या विचारामुळेच भारतीय समाजामध्ये व्यापक आणि शाश्वत परिवर्तन घडले.
भारत आणि जागतिक राजकारण (India and Global Politics)
आज जगामध्ये प्रत्येक देश हा कोणत्या ना कोणत्या कारणासाठी दुसऱ्या देशावर अवलंबून असतो. त्यामुळे कोणताही देश जगाच्या राजकारणापासून किंवा इतर कोणत्याही बाबीपासून स्वतंत्र किंवा अलिप्त राहू शकत नाही. जागतिक राजकारणामध्ये सहभागी होत असताना प्रत्येक देश आपल्या राष्ट्रीय हिताला अधिक महत्त्व देत असतो. यामधून त्या देशाचे स्वतःचे असे एक भक्कम सार्वभौमत्व स्वरूपाचे स्थान निर्माण होत असते. उदाहरणार्थ: युक्रेन-रशिया यांच्या युद्धामध्ये अमेरिका, युरोपीयन देश यांच्या दबावाला भारताने फारसा प्रतिसाद न देता राष्ट्रीय हित, आर्थिक फायदा याचा विचार करून रशियाकडून तेलाची आयात केली. यावरून हेच लक्षात येते की देशाची आर्थिक, राजकीय आणि संरक्षणात्मक बाजू भक्कम असेल, तर तो देश जागतिक राजकारणामध्ये विशेष असे स्थान महत्त्व मिळवतो. अशाच प्रकारचेजागतिक राजकारणामध्ये भारताचे स्थान हे जाणून घेणे गरजेचे आहे. 15 ऑगस्ट 1947 मध्ये भारत देश स्वतंत्र झाला..त्यानंतर ते आज पर्यंत भारताने सर्व क्षेत्रांमध्ये जी प्रगती केली आहे. त्यामधून भारताने जागतिक स्तरावर स्वतःचे असे स्थान निर्माण केले, त्यामुळे भारताचे एखाद्या घटनेमध्ये, प्रसंगांमध्येअसणारे मत अधिक महत्त्वाचे ठरते ,त्यामुळे भारत आणि जागतिक राजकारण हे समीकरण समजून घेणे आवश्यक आहे.
भारतीय राजकीय विचारधारेतील सामाजिक परिवर्तन: गांधी, आंबेडकर, नेहरू आणि जयप्रकाश नारायण यांच्या योगदानाचा चिकित्सक अभ्यास
भारतीय प्रजासत्ताक आपल्या ७५ वर्षांच्या वाटचालीत सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्यायाचे उद्दिष्ट साधत आहे. प्रस्तुत शोधनिबंध महात्मा गांधी, डॉ. बी. आर. आंबेडकर, पं. जवाहरलाल नेहरू आणि जयप्रकाश नारायण या चार प्रमुख विचारवंतांच्या सामाजिक परिवर्तनाच्या संकल्पनांचा चिकित्सक आढावा घेतो. या विचारवंतांनी परिवर्तनाचे चार भिन्न परंतु परस्परांना पूरक असे मार्ग सूचित केले: नैतिक व रचनात्मक (गांधी), संवैधानिक व संरचनात्मक (आंबेडकर), नियोजित व आधुनिक (नेहरू) आणि विकेंद्रीकृत व लोकसहभागी (जयप्रकाश नारायण). गांधीजींनी 'सत्याग्रह', 'हृदय-परिवर्तन' आणि 'नई तालीम' च्या माध्यमातून समाजाच्या आंतरिक शुद्धीकरणावर जोर दिला, ज्यामुळे 'सर्वोदय' आधारित ग्रामस्वराज साधता येईल. याउलट, डॉ. आंबेडकरांनी अस्पृश्यता निर्मूलन, कामगार कल्याण, हिंदू कोड बिलाद्वारे महिला सक्षमीकरण आणि 'संवैधानिक न्याय' यांद्वारे संरचनात्मक समता प्रस्थापित केली. पं. नेहरू यांनी 'लोकशाही समाजवाद' , धर्मनिरपेक्षता, नियोजित अर्थव्यवस्था आणि जमीन सुधारणांद्वारे राष्ट्राचे औद्योगिकीकरण व आधुनिकीकरण केले. तर जयप्रकाश नारायण यांनी 'संपूर्ण क्रांती' आणि 'पंचायती राज'च्या माध्यमातून सत्तेचे विकेंद्रीकरण तळागाळापर्यंत नेण्याचा आग्रह धरला, ज्याला ७३ व्या घटना दुरुस्तीने संवैधानिक स्वरूप दिले. या पेपर मधून असा निष्कर्ष निघतो की भारतीय प्रजासत्ताकाची प्रगती या चार भिन्न विचारधारेच्या समन्वयामुळे साधली आहे. तथापि, आरक्षणांतर्गत उपवर्गीकरण आणि क्रिमिलेअरच्या समकालीन आव्हानांवर मात करण्यासाठी केवळ कायद्याची अंमलबजावणी न करता, नैतिक शिक्षण आणि वास्तविक (Substantive) न्यायाची अंमलबजावणी करणे आवश्यक आहे.
सांप्रदायिकतेचे राजकारण व महात्मा गांधीचे राजकीय विचार
ब्रटिश काळापासून ते आजपर्यंत सांप्रदायिकता भारतातील एक प्रमुख समस्या बनलेली आहे. स्वातंत्र्यानंतरही या समस्‍यने भारतीय विविधतेला विळाखा घातलेला दिसून येतो. Communalism या संकल्पनेला मराठीत जमातवाद अथवा संप्रदायिकता असे ही शब्दप्रयोग वापरले जातात. धार्मिक मुलतत्त्ववाद या अंगानेही सांप्रदायिकतेचा अभ्यास केला जातो. सर्वसामन्यांची रुढी प्रियता धर्मभोळेपणा याचा वापर करुन एखादा धार्मिक समुदाय दुस­या धार्मिक समुदायाविरुद्ध धर्माच्या आधारावर संघर्ष करण्यास प्रवृत्त होतो तेंव्हा सांप्रदायिकतेचा जन्म होतो. यातूनच धर्माचे राजकारण आकार घेते. थोडक्यात सांप्रदायिकता म्हणजे दोन समुदायामध्ये धर्माच्या आधाराने संघर्ष निर्माण होणे.
भारत हा जगातील सर्वात मोठा लोकशाही असणारा महत्वाचा देश आहे. या लोकशाहीप्रणीत देशातील राजकारणात राजकीय संप्रेषण असणे अत्यंत आवश्यक असते. राजकीय संप्रेषण (Political Communication)आणि लोकशाही (Democracy) एकमेकांशी घट्ट जोडलेली असतात.जिथे राजकीय संप्रेषण हे मतदारांना माहिती देणे, सार्वजनिक धोरणे समजावून सांगणे आणि सरकार व नागरिकांमध्ये संवाद साधणे,यासाठी माध्यम म्हणून काम करते.तसेच लोकशाही ही नागरिकांच्या सहभागावर, स्वातंत्र्यावर आणि माहितीपूर्ण निर्णय प्रक्रियेवर कार्य करते.सद्यकालीन लोकशाही प्रामुख्याने वेगवेगळी माध्यमे जसे की,माध्यमे(Media), राजकारणी आणि नागरिक यांच्यातील संबंधांमुळे विकसित होते. राजकीय संवादात राजकीय संस्था, नागरिक, शासकीय वर्ग आणि माध्यमांमधील मते यांच्या विचारांची देवाणघेवाण आणि निर्मिती असे विविध घटक समाविष्ट असते. ते स्थानिक पातळी, राज्यस्तर तसेच राष्ट्रीय स्तरावरील राजकीय चर्चा व्यापते.राजकीय उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी राजकीय माहितीचा वापर समजून घेण्याचा प्रयत्न करते.
Indian Political Thinkers and Social Transformation: Buddha, Basavanna, Phule, Ambedkar and Periyar
Indian political thought has mainly evolved through sustained engagement with social inequality rather than through abstract theorisation of the state. This paper examines the contributions of five major thinkers—Buddha, Basavanna, Jyotirao Phule, B.R. Ambedkar and Periyar—to traditions of social transformation in India. Spanning ancient, medieval and modern periods, these thinkers addressed the problem of caste as a central obstacle to social justice and democratic life. While their historical contexts and methods differed, they shared a common concern with dismantling hierarchies sustained through ritual authority, cultural domination and control over knowledge. The paper analyses their ideas through a comparative framework that focuses on ethical critique, rational intervention, institutional reform and cultural resistance. Buddha’s emphasis on moral conduct challenged birth-based hierarchy; Basavanna foregrounded the dignity of labour and collective deliberation; Phule exposed caste as a system of ideological and economic domination; Ambedkar translated social critique into constitutional and legal structures; and Periyar pursued cultural and rationalist mobilisation to dismantle internalised inequality. The study argues that these thinkers together form an indigenous anti-caste intellectual tradition that has significantly shaped India’s democratic imagination. Their ideas remain crucial for understanding contemporary debates on social justice, constitutional morality and the limits of formal political equality.
Indian Political Thinkers Social Transformation
जागतिक राजकारण हे अखंडपणे चालणारे असते. यामध्ये चढ-उतार, बदल व अनपेक्षित घटना-प्रसंग समाविष्ट असतात. पहिल्या व दुसऱ्या महायुद्धानंतर जागतिक राजकारण हे अधिक प्रकाशझोतात येऊ लागले. एकध्रुवीय, द्विध्रुवीय व बहुध्रुवीय अशी जागतिक राजकारणाची स्थित्यंतरे आपल्याला दिसतात. सामान्यत: विश्व स्तरावर जे राजकारण होत असते, त्यामध्ये जे राष्ट्र अधिक सामर्थ्यशाली असेल त्याचे उपद्रवमूल्यही अधिक असते. गरीब, अविकसित, विकसनशील व विकसित अशी सर्व राष्ट्रे सहभागातून हे जागतिक राजकारण आकारास येत असते, घडत असते. यामध्ये नेतृत्व, विचारधारा, संस्था-संघटना, राजनय, तिसरे पक्ष, दबाव गट-समूह, प्रभावशाली व्यक्ती ही आपली भूमिका पार पाडत असतात, स्थान निर्माण करत असतात. राष्ट्र-राज्य, संविधान, सार्वभौमत्व, राष्ट्रीय एकता, समान हितसंबंध, संघराज्य या संकल्पना 18 व्या शतकानंतर रूजू लागल्या, वसाहतवाद-साम्राज्यवादाचा शेवट होऊ लागला. प्रस्तुत शोधनिबंध स्वातंत्र्योत्तर (आधुनिक) भारताचे स्थान, महत्त्व, प्रभव स्पष्ट करणारा आहे.
Global Conflict and the Indian Context: Dr. B. R. Ambedkar’s Reflections on the Second World War
The Second World War unfolded at a time of deep global uncertainty, and its impact was strongly felt in colonial India due to Britain’s direct involvement in the conflict. Against this background, Dr. B. R. Ambedkar articulated a carefully considered stand that defended democratic ideals while rejecting Nazism and imperial control. He stressed the central role of labour and reaffirmed the values of liberty, equality, and fraternity as vital for India’s progress. Instead of blindly aligning with British war objectives, Ambedkar evaluated India’s position through a long-term national lens. This perspective reveals his wide international awareness and underlines his role as a thoughtful and forward-looking political leader.
Global Conflict Indian Context Dr. B. R. Ambedkar
लोकशाहीची संकल्पना व अकोले तालुक्यातील आदिवासी राजकीय नेतृत्व
लोकशाही हा आधुनिक युगातील सर्वाधिक मान्यता प्राप्त शासनप्रकार मानला जातो. लोकशाहीची परिणामकारकता ही मोठ्या प्रमाणात राजकीय नेतृत्वावर अवलंबून असते. भारतीय लोकशाहीची मुळे स्वातंत्र्यलढ्यात रुजली असून संविधान निर्मात्यांनी लोकशाहीच्या मूलभूत मूल्यांना शासनाच्या केंद्रस्थानी ठेवले. या लेखामध्ये लोकशाहीची संकल्पना, तिचा विकास, नेतृत्वाची व्याख्या व सैद्धांतिक पार्श्वभूमी तसेच भारतीय लोकशाहीतील नेतृत्वाचे प्रकार यांचे विश्लेषण केले आहे. त्याचबरोबर अकोले तालुक्यातील स्थानिक नेतृत्वाची भूमिका, विशेषतः ग्रामीण व आदिवासी भागातील लोकसहभाग, नेतृत्वाची कार्यसंस्कृती आणि लोकशाहीच्या व्यवहारातील अडचणी स्पष्ट केल्या आहेत. ७३ व्या घटनादुरुस्तीचा प्रभाव, विकेंद्रीकरण, सहभागाची लवचिकता आणि भविष्यकालीन नेतृत्वाची आवश्यकता यावरही चर्चा करण्यात आली आहे.
दक्षिण आशियातील भारताचे नेतृत्व आणि जागतिक परिणाम
भारत हा दक्षिण आशियातील सर्वात मोठा लोकशाही देश, आर्थिक शक्ती आणि सामरिक प्रभाव असलेले राष्ट्र आहे. भू-राजकीय दृष्टीकोनातून दक्षिण आशियातील स्थैर्य, शांती आणि विकास यांसाठी भारताची भूमिका महत्त्वपूर्ण मानली जाते. शेजारी देशांशी राजनैतिक संबंध, सुरक्षा सहकार्य, व्यापार-विकास करार, प्रादेशिक संघटना (SAARC, BIMSTEC) आणि समुद्री सुरक्षाव्यवस्थेत भारताचे नेतृत्व स्पष्टपणे दिसून येते.चीनचा वाढता प्रभाव, दहशतवाद, सीमावाद आणि आर्थिक असमानता यांसारख्या आव्हानांच्या पार्श्वभूमीवर भारत व्यापक परराष्ट्र धोरण स्वीकारत आहे. “नेबरहुड फर्स्ट”, “अ‍ॅक्ट ईस्ट पॉलिसी” आणि “सॉफ्ट पॉवर” च्या माध्यमातून भारत जागतिक स्तरावर सकारात्मक परिणाम घडवित आहे. माहिती-तंत्रज्ञान, व्यापार, आरोग्य राजनय (वैक्सीन मैत्री), आणि हवामान बदलासंदर्भातील नेतृत्वामुळे भारताचे आंतरराष्ट्रीय स्थान अधिक मजबूत झाले आहे.या संशोधनात भारताच्या नेतृत्वाची ऐतिहासिक वर्तुळे, वर्तमान धोरणे आणि भविष्यातील संभाव्यता यांचा अभ्यास केला आहे. दक्षिण आशियाच्या प्रगतीसोबत जागतिक राजकारणातही भारताचा उदय होत असून, प्रादेशिक शक्तीपासून जागतिक नेतृत्वाकडे होणारी त्याची वाटचाल स्पष्ट होते.
प्रादेशिक सुरक्षा आर्थिक सहकार्य भू-राजकारण
A consensus among political scientists during the last decade seems to indicate that political science as a discipline will have a brighter future if it is guided by an approach that is behaviorally relevant; political theory is the least significant field of political science because it is least relevant to a behavioral treatment of the discipline. In this study, the author challenges such behavioral contempt for political theory by presenting his vindications of the importance and value of political theory. Furthermore, he attempts to locate political theory in a proper and legitimate place in the study of politics.
Democracy Authoritarianism Intersectionality
महाराष्ट्र विधानसभा राखीव मतदार संघातील राजकीय नेतृत्वाचा अभ्यास
आज जगातील 90 टक्के देशानी लोकशाही व्यवस्था स्विकारलेली आहे. राष्ट्र स्वतःला लोकशाही राष्ट्र म्हणून घेत आहेत. लोकशाही मूल्यांनमध्ये समता, स्वतंत्र्य व बंधुता हे मुल्य लोकशाहीमध्ये जपले जातात.आरक्षणाचा उद्देश समता प्रस्थापित करणे हा असतोहे सर्वमान्य झाले आहे. भारतामध्ये समता प्रस्थापित करण्यासाठी शाहु फुले,आंबेडकरांचे योगदान महत्वाचे आहे. भारतीय लोकशाहीच्या वैशिष्ठांपैकी आरक्षण महत्वाचे मानले जाते. भारतीय घटनाकारांनी आर्थिक, सामाजिक,शैक्षणिक व सांस्कृतिकदृष्ट्या मागासलेपणाचा विचार करून देशातील दुर्बल घटकांच्या सर्वांगीण विकासासाठी राखीव जागेचे धोरण स्वीकारले. स्वातंत्र्यानंतर भारतासमोर सर्वात मोठा प्रश्नविकासाचा होता. भारतासारख्या राष्ट्रात जातीव्यवस्था व वर्णव्यवस्था बहुभाषिकता आणि विषम अशी प्रादेशिकता मोठ्या प्रमाणात होती.