IIP: World Journal of Humanities and Social Sciences
आंबेडकर आणि ग्राम्शी यांच्या मुक्तीवादी विचारांचा तुलनात्मक अभ्यास
वंचित समुदायाचे विचारवंत म्हणून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि अंतोनिओ ग्राम्शी हे वैश्विक पातळीवर महत्त्वाचे आहेत. या दोन्ही विचारवंतांच्या विचारांचा तुलनात्मक अभ्यास करण्याचा उद्देश त्यांच्या संबंधित अनुभवांना, वैयक्तिक इतिहासाला व शोषित कर्तृत्त्वाच्या जडणघडणीविषयाच्या त्यांच्या सैद्धांतिक मांडणीला समजून घेण्यासाठी त्यांना एकाच पातळीवर आणणे हा आहे. अनुभवाच्या व वैचारिक पातळीवर बघता आंबेडकर आणि ग्राम्शी यांच्यात अनेक साम्यस्थळे आढळून येतात. त्यांचे विचार हे त्यांनी प्रत्यक्ष जगलेल्या अनुभवातून आणि कार्य करण्यात व्यतीत केलेल्या सक्रीय जीवनातून उगम पावतात. या दोन्ही विचारवंतांच्या विचारांमध्ये प्रामाणिकता आणि ध्येयाप्रतीची निष्ठा दिसून येते. या दोन्ही विचारवंतानी शोषणाची व्यवस्था, जातीय व सांस्कृतिक प्रभुत्त्व, धर्मव्यवस्था, शिक्षणाचे महत्त्व, बुद्धीजीवींची भूमिका व सामाजिक चळवळ आणि नागरी समाज याद्वारे मांडलेले विचार दलित व सबाल्टर्न वर्गाची स्थिती दर्शवणारे असून त्याद्वारे जाणीव जागृती करण्याचा प्रयत्न करण्यात आलेला आहे. दोन्ही विचारवंतांना त्यांच्या त्यांच्या ऐतिहासिक संघर्षाच्या जात आणि वर्गाच्या पार्श्वभूमीवर बघितले असून तशी मांडणी केली आहे. हा शोधनिबंध जातिव्यवस्थेतून आणि सांस्कृतिक प्रभूत्त्वातून मुक्ततेसाठी आंबेडकर आणी ग्राम्शी यांनी सुचवलेल्या उपायांचा वेध घेतो.
Raising an Empowered Girl Child: Challenges of a Millennium Mother
This research paper aims to comprehend the value of the girl child and their education in India for their empowerment, and the challenges of a mother raising a strong empowered girl child who can become a strong pillar of society. Education is one of the most significant means for empowerment of any individual or community, and particularly for women and girls. Levels of educational attainment and literacy are indicators of general development of society. Gender equality and empowerment of women are indispensable for sustainable development and prosperity. The paper discusses the educational status of women in India, government programmes and policies such as Beti Bachao Beti Padhao and Sukanya Samriddhi Yojana, the unique challenges faced by millennial mothers in balancing work, parenting and self-care, and offers suggestions for promoting girl-child education and empowerment.
The Construction of Heroism in Karna in Mrityunjaya: The Death Conqueror
Mrityunjaya: The Death Conqueror is the English translation of the Marathi novel Mrutyunjaya written by Shivaji Sawant, translated by P. Lal and published by Writers Workshop. The novel retells the story of Karna from the Indian epic Mahabharata, presenting him as a central character who reflects on his own life, struggles and choices. The purpose of this study is to examine how the idea of heroism is constructed through the character of Karna in the novel. The paper focuses on his suffering, loyalty, sense of duty and moral conflict. It argues that the novel presents heroism as inner strength and honesty rather than success or power. Through this study, the paper shows how the English translation helps modern readers understand a human and realistic idea of a mythological hero.
Changing Roles of Women in 21st Century Bollywood Movies
Movies are a marvelous tool to engage a large audience and provide entertainment, mixing different art forms such as acting, dancing, music and painting. Hindi movies portray society as it is, giving a picture of people's lifestyles, interests and political developments, and can influence community transformation. Women are a powerful force in the community and one indicator of a society's quality is how it treats its women. Though law says women should be given equal treatment, they still find it hard to raise their voices both at home and in society. The predominance of men in Indian society persists. This paper traces how Bollywood has evolved from depicting women in traditional, stereotyped roles to portraying them as CEOs, detectives, athletes and independent protagonists in films such as Queen, Thappad, Kahaani, Piku, Dangal and Neerja, showing the complex, realistic lives of modern women.
Gender, Power, and Patriarchy: A Study of Social Institutions and Literary Representation
Patriarchy is a social system in which men have more power than women. Gender is not only based on biology but is also shaped by society, culture, and traditions. This paper studies the relationship between gender, power and patriarchy, and explains how patriarchal power works openly and indirectly in society and literature. Using feminist and gender theories, the paper shows how power is controlled through institutions like family, education, marriage and literature. It also explains how literary texts reflect patriarchal ideas and show women's oppression as well as their resistance. By drawing on the ideas of Simone de Beauvoir, Judith Butler, Michel Foucault, Sylvia Walby and Kate Millett, the paper views patriarchy as a system, not just individual behaviour. The paper ends by stressing the need for gender awareness and feminist efforts to create equality in society.
Screens, Shadows, and Sisterhood: Women's Journey into Digital and Virtual Worlds
The increasing presence of women in digital space has played an important role in feminist politics. It has given new opportunities for empowerment and community such as with 'MeToo.' However, this involvement is also affected by cyber-sexual violence, algorithmic biases and the digital divide. Through cyberfeminism and intersectionality, the research concludes that digital spaces are dangerous but necessary. Fair virtual futures require a feminist transformation of platforms, policies and technologies. The paper discusses the benefits and drawbacks of digital spaces that women use in the current era of the rapidly growing digital world.
Manifestation of Identity and Resistance of Characters in Baburao Bagul's When I Hid My Caste!
Baburao Bagul is one of the distinguished authors in Dalit literature in modern Indian writing. His foundational work When I Hid My Caste! originally written in Marathi as Jevha Mi Jaat Chorli Hoti (1963), translated by Jerry Pinto, is a revolutionary work of art that portrays harsh realities and lived experiences of marginalized Dalit characters. Through these stories Bagul focuses on rigid caste system structure, caste oppression, suppression, untouchability, violence, exclusion, identity conflict and marginalisation. This paper examines how Bagul narrativizes these struggles through important incidents, central characters, and major themes such as caste discrimination, dignity, revolt, gendered oppression, and the aspirational pursuit of self-respect.
महात्मा बसवेश्वर यांच्या सामाजिक कार्याचे योगदान
आपल्या भारताला अनेक असे संत महात्मे यांची परंपरा लाभलेली आहे. सकल मानव जातीला संदेश देणाऱ्या थोर समाज सुधारकांची परंपरा लाभलेली आहे. गौतम बुध्द, महावीर, गुरुनानक, संत कबीर त्याचबरोबर जगाला जातिभेद वर्णभेद, लिंगभेद, झुगारुन समता, बंधुत्व कायकवे कैलास म्हणजेच 'खरे परिश्रम हेच परमेश्वर' आहे सांगणारे 12 व्या शतकातील जगतज्योती महात्मा बसवेश्वर होय. भारतीय मध्ययुगीन इतिहासात सामाजिक समता श्रमप्रतिष्ठा आणि मानवतावाद यांचा पुरस्कार करणाऱ्या विचारवंतामध्ये महात्मा बसवेश्वर यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे त्यांनी 12 व्या शतकात रुढीवादी व्यवस्थेला आव्हान देत समाज सुधारणेचा व्यापक कार्यक्रम राबविला. त्यांचे विचार केवळ धार्मिक सुधारणे पुरते मर्यादित नसून सामाजिक, आर्थिक आणि नैतिक मूल्यांच्या पुर्नरचनेशी निगडीत होते.
TIMELESS SIGNIFICANCE: TENET OF LIBERAL HUMANISM AS FEATURE OF BASAVESHWARA’S POETRY
This essay examines Mahatma Basaveshwara's poetry's enduring significance as a characteristic of liberal humanism. Deeply ingrained in spiritual devotion and human experience, Basaveshwara's vachanas transcend time and cultural barriers, embodying universal human characteristics like moral integrity, compassion, and the quest of truth. The study demonstrates how Basaveshwara's poetic vision, which emphasizes the intrinsic dignity of the individual and the ethical obligations to society, is consistent with the tenets of liberal humanism by analyzing a few verses. The examination highlights his work's timeless significance by showing that his poetry still has an impact on audiences today and provides valuable insights into morality and human nature. This study advances knowledge of how humanist principles are embodied in classical Kannada literature and continue to be important throughout.
महात्मा बसवेश्वरांच्या तत्वज्ञानातील ‘कायक व दासोह’ संकल्पना
बाराव्या शतकातील कर्नाटकातील सामाजिक-धार्मिक परिस्थिती अत्यंत बिकट होती. जातीव्यवस्थेची पकड घट्ट झाली होती, अस्पृश्यता शिगेला पोहोचली होती, स्त्रियांची स्थिती दयनीय होती आणि धर्माच्या नावाखाली केवळ बाह्यविधी आणि अंधश्रद्धा यांचेच साम्राज्य होते. अशा काळात महात्मा बसवेश्वर यांनी केवळ धार्मिकच नव्हे, तर सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक अशा सर्वच स्तरांवर एक क्रांती घडवून आणली. त्यांच्या नेतृत्वाखाली स्थापन झालेली 'अनुभव मंडप' ही जगातील पहिली लोकशाही संसद मानली जाते, जिथे समाजातील सर्व स्तरातील, सर्व व्यवसायांतील लोक एकत्र येऊन तत्त्वज्ञान आणि समाजसुधारणेवर चर्चा करीत असत .
बसवेश्वरांच्या विचारांची समकालीन प्रस्तुतता : एक चिकित्सक अभ्यास
भारताच्या सामाजिक व धार्मिक इतिहासात बाराव्या शतकातील महात्मा बसवेश्वर यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. त्यांनी केवळ आध्यात्मिक मार्गदर्शन केले नाही, तर सामाजिक पुनर्रचनेचा धाडसी प्रयत्न केला. त्या काळातील संपूर्ण समाज व्यवस्थेचा त्यांनी धिक्कार केला आणि चातुर्वर्ण्याच्या किंवा श्रम विभागणीच्या तत्त्वाच्या बुरख्याआड चाललेल्या पिळवणुकीच्या आणि स्वार्थी संधी साधूपणाच्या विरोधात त्यांनी आघाडी उघडली. धर्माचे सत्य स्वरूप त्यांनी तर्कशुद्धपणे विशद केले. तत्कालीन काळात जातीव्यवस्था, अस्पृश्यता, स्त्रीदास्य, कर्मकांडप्रधान धर्म, आणि आर्थिक विषमता यांचा समाजावरील प्रभाव प्रभावी होता. अशा परिस्थितीत महात्मा बसवेश्वरांनी समता, श्रमसंस्कार मूल्ये मांडून एक सामाजिक क्रांती घडवून आणली. दक्षिणेतील प्रबुद्ध अशी ओळख असणाऱ्या महात्मा बसवेश्वरांनी सर्वप्रथम उच्चवर्णीय लोकांची मिरासदारी असणारी ईश्वरभक्ती आणि ईश्वरपूजा ही परंपरा मोडून काढली आणि सर्व जातीसहित स्त्रियांनाही भक्तीचे द्वार खुले केले.
महात्मा बसवेश्वर हे बाराव्या शतकातील एक बंडखोर समाजसुधारक होते, ज्यांनी प्रस्थापित जातिव्यवस्था, कर्मकांड आणि अंधश्रद्धांवर कठोर टीका केली. त्यांनी सर्व मानवी श्रमाला प्रतिष्ठा देणारे 'कायाक' तत्त्व मांडत प्रत्येकाने प्रामाणिक श्रम करण्याचा आग्रह धरला. अस्पृश्यता हा सर्वात मोठा अन्याय असल्याचे सांगत त्यांनी अस्पृश्यांच्या घरी जाऊन जेवण करून समतेचा पुरस्कार केला. स्त्रियांना शिक्षण, आध्यात्मिक उपासना आणि सभेत सहभागी होण्याचे स्वातंत्र्य देऊन तत्कालीन स्त्रीमुक्तीचा विचार पुढे आणला. देह हेच चल देवालय असून प्रत्येकाने 'इष्टलिंग' धारण करावे, असे सांगत मंदिरकेंद्रित पूजापद्धतीला नकार दिला. गरिबांचा कैवारी असलेल्या बसवेश्वरांची समाजवादी विचारसरणी धनिकांच्या अहंकाराला सातत्याने छेद देत होती.
महात्मा बसवेश्वर यांचे समताविषयक विचार एक चिकित्सक आभ्यास
समता म्हणजे जात, धर्म, लिंग, वंश, किंवा आर्थिक स्थिती असा कोणताही भेदभाव न करता सर्व मानवांना समान हक्क, संधी आणि वागणूक देणे होय. माणूस म्हणून त्याचा जगण्याचा अधिकार मिळणे म्हणजेच समता होय. हेच आधुनिक न्याय व लोकशाहीचे मूलभूत तत्त्व समजले जाते. प्राचीन काळामध्ये समतेचा पुरस्कार गौतम बुद्ध, चार्वाक यांनी केला. गौतम बुद्ध यांनी प्राचीन काळामध्ये समतेचा पुरस्कार सर्वात प्रथम केला. त्यांनी समतेची शिकवण दिली. त्यांनी वर्णव्यवस्था, जातीयता आणि उच्च-नीच भेदभाव करणारी व्यवस्था पूर्णपणे नाकारली. सर्वांना मानवतेची शिकवन दिली. स्त्रिया, शूद्र आणि समाजातील सर्व घटकांना संघात समान स्थान दिले. त्यामुळे देशामध्ये समतेचा एक क्रांतिकारी विचार रूजला
गौतम बुद्धानंतर 1800 वर्षांनी व सम्राट अशोका नंतर सुमारे 1550 वर्षांनी मध्ययुगात 12 व्या शतकात बसवेश्वर हे एक महान कवी, समाज सुधारक आणि वचन साहित्याचे प्रवर्तक म्हणून उदयास आले. दक्षिण पथात 'बसव': युग म्हणून ओळखले जाते त्यांनी लिंगायत धर्माची स्थापना केली आणि सामाजिक समतेचा प्रचार केला. कर्नाटकातील विजापूर जिल्ह्यात 1131 साली जन्मलेल्या बसवेश्वराने प्राचीन लोकशाही गणराज्याची परंपरा अधिक उन्नत आणि विकसित केली . बसवादी शरणांनी भारतीय लोकशाहीची परंपरा समृद्ध करत कर्नाटकात बाराव्या शतकात सामाजिक, धार्मिक व साहित्यिक क्रांती घडविली. राजकारण आणि धर्मकारण हे एकाच वेळी यशस्वी रितीने साध्य करणे शक्य आहे हेही दाखवून दिले. महात्मा बसवेश्वरांची तत्त्वे ही केवळ धार्मिक नसून ती सामाजिक क्रांतीची पाया होती त्यांनी मांडलेली सूत्रे आजही आधुनिक लोकशाही आणि समाजशास्त्राच्या दृष्टीने अत्यंत प्रगत मांडली जातात.
महात्मा बसवेश्वर यांचा मानवतावादी दृष्टीकोन
महात्मा बसवेश्वर हे मध्ययुगीन भारतातील थोर सामाज क्रांतिकारक होते.बाराव्या शतकात श्री बसवेश्वरांनी केलेले कार्य अलौकिक असेच होते.माणसातल्या समानतेवर नवा वीरशैव धर्म त्यांनी जनतेला दिला.बसवेश्वरांनी आपल्या वर्णाश्रम पद्धती जातिवाद,भेदाभेद,स्त्रियांवरील अत्याचाराविरुद्धात आवाज उठवला.यासाठी त्यांनी आंतरजातीय विवाह,विधवा पुनर्विवाहाचा पुरस्कार केला.त्याचप्रमाणे अस्पृश्तेस विरोध केला.बसवेश्वरांच्या या कार्यामुळे नवसाहित्याच्या रचनेस सुरुवात झाली.त्यांच्या पुरोगामी धोरणामुळे समाजात समता प्रस्थापित होण्यास मदत झाली.या पंथात गुरूला महत्त्वपूर्ण स्थान आहे. या पंथांचे अनुयायी स्वतः जवळ लिंग धारण करतात म्हणून त्यांना लिंगायत असे ही म्हटले जाते.यांतील षटस्थळ सिद्धांत व पंचाचार ,अष्टवरण उ आचर धर्मास महत्वपूर्ण असे स्थान देण्यात आले. आचार्य पद्धतीस महत्व देणाऱ्या पंथाने लोकांना भक्तिमार्गाचे धोरण सामाजिक पातळीवरील परंपरेचे जोखड मोडण्यासाठी व सामाजिक समतेच्या प्रस्थापनेसाठी व्यापक भूमिका घेतली
INTERDISCIPLINARY APPROACHES TO THE STUDY OF BASAVESHWARA
Basaveshwara (also known as Basavanna or Basava, 1134–1196 CE), a 12th-century philosopher-poet, social reformer, and founder of Lingayatism, revolutionized South Indian society through his Vachanas (free-verse compositions) and the establishment of the Anubhava Mantapa, an egalitarian forum for discourse. This paper examines interdisciplinary approaches to Basaveshwara studies, synthesizing insights from historical contextualization, philosophical analysis of devotion and ethics, sociological critiques of caste and gender hierarchies, literary innovations in vernacular Kannada poetry, managerial interpretations of "Kayaka" (dignified labor) and "Dasoha" (sharing), and emerging applications in education, law, and social work. Drawing on recent scholarship (2020–2025), the study highlights the timeless relevance of his principles—equality, compassion, and honest work—in addressing modern challenges such as social injustice, ethical leadership, and inclusive governance. Through a qualitative hermeneutic and comparative methodology, the paper argues that interdisciplinary lenses reveal Basaveshwara not merely as a historical figure but as a foundational thinker for contemporary egalitarian frameworks.
Mahatma Basaveshwara (also known as Basavanna or Basavēśvara, c. 1131–1167/1196 CE), a 12th-century philosopher, poet, statesman, and social reformer from Karnataka, India, emerged as a transformative figure in the Shiva-centric Bhakti movement. Born into a Brahmin family in Bagewadi, he rejected orthodox rituals from childhood and championed Lingayatism (Virashaivism), emphasizing personal devotion through the Ishtalinga, equality of all beings, and the dignity of labor. His core thoughts—encapsulated in thousands of Vachanas (prose-poems in vernacular Kannada)—include Kayaka (work as worship, encapsulated in "Kayakave Kailasa"), Dasoha (sharing and service), and the rejection of caste, gender discrimination, and superstitious rituals. Through the establishment of the Anubhava Mantapa in Kalyana, he created an inclusive forum for spiritual and social discourse, functioning as an early democratic assembly open to men, women, and all castes. This research paper examines Basaveshwara’s life, philosophical tenets, literary innovations, and socio-religious reforms, drawing on primary Vachana literature and secondary historical sources. It analyzes how his ideas synthesized Bhakti devotion with rational social ethics, promoting a casteless, egalitarian society rooted in compassion (karuna) and ethical conduct. The study highlights the enduring relevance of his thoughts in addressing contemporary issues like social inequality, labor dignity, and inclusive democracy. By critiquing Brahmanical orthodoxy and temple-centric rituals while affirming monotheistic devotion to Shiva as the formless divine, Basaveshwara offered a progressive alternative within Hindu tradition. His legacy as a "prophet of the new era" continues to inspire Lingayat communities and broader Indian social reform movements.
श्री बसवेश्वरांचा जन्म म्हैसूर राज्यातील (कर्नाटक) विजापूर जिल्ह्यातील बागेवाडी-इंगळेश्वर गावातील एका सुप्रसिद्ध ब्राह्मण कुटूंबात वैशाख शुद्ध तृतीया, रोहिणी नक्षत्रावर अक्षय्यतृतीयेच्या शुभदिवशी मादलांबिकेच्या दुसऱ्यांदा पुत्ररत्न इ.स. 1125 या दिवशी झाला. (काही अभ्यासकांच्या जन्म नोंदीनुसार 1131, 1134 अशा नोंदी सापडतात.) बसवेश्वरांचे वडील मादिराज यांना कळचुरी कल्याणच्या चालुक्य घराण्याचे मांडलीक राजे यांनी बागेवाडी विभागाचे पुरवराधिश्वर हे पद बसवेश्वरांच्या वडीलांना बहाल केले होते. हा अधिकारी पंचक्रोशीतील बारा गावाचा प्रमुख होत. बसवेश्वरांच्या वडीलांना तीन अपत्य होती. देवराज, नागलांबिका आणि तिसरे अपत्य बसवेश्वर! बसवेश्वरांची आई मादालांबिका ह्या खूप श्रद्धाळू होत्या. बागेवाडीमध्ये एक प्राचीन मल्लीकार्जुनचे शिवमंदिर आहे. प्रवेशद्वारावर गजलक्ष्मी, आठ दिशाचे दिकपाल, छतावर मधोमध कोरलेले नटराजाची मुर्ती अशा या कलात्मक शिल्पसौंदर्याने श्रृंगारलेले मंदिर. या मंदिराच्या गाभाऱ्यात भव्य असे जागृत शिवलिंग. या शिवलिंगासमोर भव्य असे नंदी आहे. आणि हे मंदिर बागेवाडी गावामध्ये होते. हेच मंदिर बसवेश्वरांच्या आईचे श्रद्धास्थान होते. बसवेश्वरांचे आई-वडील दोघेही शैवोपासक होते. म्हणजेच शिवाची उपासना करणारे उपासक होते. बसवेश्वर बाल वयामध्ये ज्याप्रमाणे चंद्रकलेप्रमाणे दिवसा मासी वाढत होता. त्याची बहीण त्याला गावामध्ये फिरवून आणत असे. ती मंदिरातसुद्धा घेवून जात असे. हा बालक गोंडस, सदृढ शरीराचा, मनाने शांत, धीरगंभीर, बुद्धीने अत्यंत तल्लक! त्याची निरीक्षण शक्ती सूक्ष्म होती.
महात्मा बसवेश्वर यांचे सामाजिक समतेचे विचार: एक चिकित्सक आकलन
दक्षिण भारतात इ. स १२ व्या शतकात म. बसवेश्वर(बसवण्णा) यांनी आपल्या क्रांतिकारक विचाराने सामाजिक आणि धार्मिक क्रांती घडवून आणली. त्यांनी तत्कालीन विषमताग्रस्त समाजव्यवस्थेला आव्हान देत सामाजिक समतेचा पुरस्कार केला. समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुत्व या आधुनिक मानवी मूल्यांवर आधारित नव समाजाची पायाभरणी त्यांनी केली. हा शोधनिबंध म. बसवेश्वरांच्या 'अनुभव मंटप', 'कायक, दासोह, इष्टलिंग, शरण, वचन आदी पारिभाषिक शब्दांच्या आधारे त्यांच्या सामाजिक समतेच्या विचारांचा वेध घेतो.
महात्मा बसवेश्वर उर्फ बसवण्णांचे क्रांतिकारी तत्वज्ञान
महात्मा बसवेश्वर हे एक थोर संत आणि महान तत्त्वज्ञ होते. विशेष म्हणजे लोकशाहीवादी विचारांना अवसर करून देणारे आणि अंमलात आणणारे एक महान समाज सुधारक आणि क्रांतिकारी विचारवंत होते. कर्नाटकातील बागेवाडी(जि.विजापूर) या गावामध्ये त्यांचा जन्म झाला,तर धर्मकार्य- क्रांतिकार्य आटोपल्यावर कुडलसंगम येथे त्यांनी कृष्णा-मलप्रभेच्या साक्षीने कुडलसंगमदेवाशी लिंगैक्य साधले आणि शिव तत्वात विलीन झाले. सामान्यपणे साठ-बासष्ठ वर्षांचा अवनीतलावरील त्यांचा हा वावर बाराव्या शतकात येतो. त्यांचा हा कालखंड सुमारे इसवी सन ११०५ ते ११६७ असा येतो असे म्हटले जाते.त्यांचे तत्त्वज्ञान मानवतावादी,लोकहिताचे आणि समताधिष्ठित असे होते. त्यांनी देवालय आधारित धर्म, रुढी,जातिभेद, कर्मकांड, अंधश्रद्धा यांना नाकारुन शरण संप्रदाय किंवा लिंगायत धर्म घडवला.त्यांची शिकवण वचन साहित्यात आहे. हे वचन साहित्य हाच या धर्माचा धर्मग्रंथ आहे.
मानवी संस्कृतीचे एक व्यवच्छेदक लक्षण म्हणजे धर्म, मानवाने आपल्या बुद्धीच्या जोरावर अनेक सुधारणा घडवून आणल्या पण मानवाला वाटत राहिले की, निसर्गातील दिव्य शक्तीना नियंत्रीत करणारी कुणीतरी श्रेष्ठ आहे आणि या संकल्पनेतून धर्मकल्पना पुढे आल्या. यातील बसवेश्वराच्या सामाजिक आणि आर्थिक कार्याचा शोध आपण या प्रकरणात घेणार आहोत. वीरशैव म्हटले की आपणाला बसवेश्वर आठवतात. आणि बरेच जन बसवेश्वरांना वीरशैव धर्माचे संस्थापक मानतात. तसे तर लिंगायत समाज मूळ द्रविडीयन आहे आणि यांच्या ही पुढे वीरशैव धर्म हा आर्याच्या पूर्वीपासून इथे अस्तित्वात होता. मोहंजोदडो आणि हडप्पा येथील उत्खननात त्याच्या काही खुना आपणाला सापडतात, म्हणजे त्या अगोदर ही वीरशैव धर्म अस्तित्वात होता. फक्त महात्मा बसवेश्वरांनी १२ व्या शतकात या वीरशैव तत्वाचे पुनर्जीविन केले म्हणून महात्मा बसवेश्वाराना वीरशैव समाज आपले दैवत मानतो. बसवेश्वरांनी स्त्री-पुरुष असा भेद कधीच केला नाही किंवा जाती-पातीची बंधने पाळली नाहीत, म्हणून त्यांनी सामाजिक ऐक्याचा नारा जो दिला तो त्या काळात महत्वपूर्ण होता.
बसवेश्वर : स्त्री-मुक्ति एक मध्ययुगीन संकल्पना
स्त्रीमुक्ति, स्त्रीमुक्त्ति चळवळ, स्त्रीमुक्ति आंदोलन इत्यादी शब्दप्रयोग अलिकडे सर्रास केले जात आहेत. तथापि या संकल्पना, ही चळवळ फार जुनी आहे. भारतीय समाजव्यवस्थेत तर या संकल्पनांना या चळवळींना तसेच त्यांच्या प्रयत्नांना मध्ययुगापासून म्हणजे १२ व्या शतकापासून विशिष्ट पार्श्वभूमी लाभलेली आहे. यावर भाष्य करताना डॉ. सरोजिनी शिंत्री म्हणतात, "अनेक समाजसुधारकांनी स्त्रियांच्या राजकीय, सामाजिक व आर्थिक हक्कांबद्दल प्रयत्न केले; परंतु धार्मिक क्षेत्रातसुद्धा त्यांना हक्क मिळावा म्हणून कोणी विशेष प्रयत्न केले नाहीत. केवळ बसवेश्वरांनीच हे जाहीर केले की स्त्रियांसुद्धा धार्मिक क्षेत्रात पुरुषांइतक्याच हक्कदार आहेत. आजही स्त्रियांवर जेथे अनन्वित अत्याचार होतात, तेथे त्या काळी बसवेश्वरांनी स्त्रियांना गुलामगिरीतून बाहेर काढण्यासाठी केवढा प्रखर लढा दिला असेल याची कल्पना येते. सर्व क्षेत्रांत स्त्रिया यशस्वी होऊ शकतात, हे सिद्ध झाले. काही क्षेत्रांत त्या पुरुषांपेक्षा काकणभर सरस ठरतात हेही सिद्ध झाले आहे. बसवेश्वरांनी हे जाणले होते; म्हणूनच स्त्रीमुक्तिची चळवळ त्यांनी सुरू केली आणि त्यात ते यशस्वीही झाले
संत बसवेश्वरांचे तत्वज्ञान व महानुभाव पंथाचे तत्वज्ञान : एक तुलनात्मक अभ्यास
भारतीय संतपरंपरेत सामाजिक समता, नैतिकता, भक्ती आणि अध्यात्मिक उन्नती यांचा समन्वय आढळतो. मध्ययुगीन काळात समाजातील जातिभेद, कर्मकांड, अंधश्रद्धा आणि धार्मिक दुराग्रह यांना आव्हान देत अनेक संतांनी लोकाभिमुख अध्यात्माची मांडणी केली. या परंपरेत कर्नाटकातील संत बसवेश्वर आणि महाराष्ट्रातील महानुभाव पंथ हे दोन महत्त्वपूर्ण प्रवाह मानले जातात.संत बसवेश्वरांनी ‘लिंगायत’ किंवा ‘वीरशैव’ चळवळ उभी करून सामाजिक समता, श्रमसंस्कृती आणि ईश्वरभक्ती यांचे एकात्म दर्शन घडवले; तर महानुभाव पंथाने एकेश्वरवाद, आचारशुद्धी, वैयक्तिक साधना आणि कर्मकांडविरोध यांचा पुरस्कार केला. या दोन प्रवाहांत काही मूलभूत साम्ये आढळतात—जसे की जातिभेदविरोध, नैतिक जीवनाचा आग्रह, आणि ईश्वरप्राप्तीची लोकाभिमुख संकल्पना. तथापि, त्यांच्या तत्त्वमीमांसेत, ईश्वरकल्पनेत, आचारसंहितेत आणि संघटनरचनेत काही ठळक भेदही दिसून येतात.
स्त्री-समानता के अग्रदूत: महात्मा बसवेश्वर और सामाजिक पुनर्जागरण
प्रस्तुत शोध-पत्र 12वीं शताब्दी के महान क्रांतिकारी संत महात्मा बसवेश्वर के स्त्री-मुक्ति विषयक विचारों और कार्यों का ऐतिहासिक एवं वैचारिक विश्लेषण करता है। मध्यकालीन भारत के उस अंधकारमय युग में, जहाँ स्त्रियों को धार्मिक और सामाजिक रूप से शूद्रों के समकक्ष मानकर दासता की बेड़ियों में जकड़ा गया था, बसवण्णा ने उन्हें 'शरण' के रूप में एक नई पहचान और मानवीय गरिमा प्रदान की। यह शोध-पत्र स्पष्ट करता है कि बसवेश्वर ने केवल उपदेश नहीं दिए, बल्कि 'अनुभव मंटप' जैसे लोकतांत्रिक मंच के माध्यम से स्त्रियों को वैचारिक नेतृत्व और आध्यात्मिक अधिकार प्रदान किए। उन्होंने मासिक धर्म और प्रसव जैसी प्राकृतिक प्रक्रियाओं से जुड़ी 'अपवित्रता' की मान्यताओं को सिरे से नकारते हुए स्त्रियों को इष्टलिंग धारण करने का अधिकार दिया। उनके द्वारा प्रोत्साहित विधवा विवाह और 'कायक' (श्रम) के माध्यम से आर्थिक स्वावलंबन के प्रयास, आधुनिक नारीवाद के विचारों से कई सदियों पहले के क्रांतिकारी कदम थे। यद्यपि सनातनी प्रवृत्तियों ने उनके मूल क्रांतिकारी विचारों को संकुचित करने का प्रयास किया, परंतु उनका 'मानवतावादी' दृष्टिकोन आज भी आधुनिक सामाजिक न्याय और स्त्री-पुरुष समानता के लिए एक वैश्विक मार्गदर्शक सिद्धांत बना हुआ है।
महात्मा बसवेश्वरांचे समाजवादी आणि मानवतावादी विचार
महात्मा बसवेश्वर हे समता बंधुता आणि श्रमाला प्रतिष्ठा देणारे थोर समाजसुधारक होते. त्यांनी जातीयता लिंग भेद आणि अंधश्रद्धेवर कडाडून टीका करत अनुभव मंटपद्वारे लोकशाही मूल्यांची पायाभरणी केली. कायकवे कैलास हा त्यांचा विचार आजही सामाजिक-आर्थिक समतेचा मुख्य आधार आहे. महात्मा बसवेश्वरांनी जाती-पातीचे उच्चाटन करून लिंगायत धर्माच्या माध्यमातून सर्वांना समानतेची वागणूक दिली जे १२ व्या शतकातील समाज सुधारणा आहे. महात्मा बसवेश्वरांनी श्रमाला प्रतिष्ठा मिळवून दिली. कोणताही व्यवसाय लहान किंवा मोठा नसून प्रामाणिक कष्ट हाच खरा परमेश्वर आहे असे त्यांनी सांगितले. स्त्री-पुरुष गरीब-श्रीमंत आणि सर्व जातीच्या लोकांना एकत्र येऊन आध्यात्मिक व सामाजिक विषयांवर चर्चा करण्यासाठी त्यांनी अनुभव मंटप स्थापन केला जे जगातील पहिले संसद मानले जाते.
MAHATMA BASAVESHWAR’S PERSONAL, FAMILIAL, AND SOCIAL WORK
Mahatma Basaveshwar, a pivotal figure of the 12th century, emerged as a saint, philosopher, and social reformer in Kalyana, Karnataka, where he instigated a significant religious and social revolution. He confronted the prevalent issues of caste discrimination, untouchability, superstitions, ritualism, and the oppression of women, advocating for values like equality, brotherhood, and humanity, which instigated a transformative awakening in society. Basaveshwar's philosophy centered on "Kayakave Kailasa" (work is worship), asserting that labor embodies true dharma and that every individual should earn a livelihood through honest efforts, regardless of the nature of the work. He emphasized the dignity of labor, championing the principle of "Dasoha," which encouraged sharing a portion of one's earnings with the less fortunate, fostering cooperation and equality. Rejecting rituals and external displays of religiosity, he believed in the inherent presence of God within each person, advocating for simplicity, truth, and ethical conduct. In terms of family life, Basaveshwar's ideas were progressive, advocating gender equality at a time when women faced significant restrictions. He promoted women's education and social engagement, supported widow remarriage, and opposed child marriage, while also encouraging inter-caste marriages to diminish caste discrimination. He stressed the importance of love, respect, moral values, and mutual understanding within familie, asserting that women should occupy equal positions in both spiritual and societal roles. Socially, Basaveshwar's impact was profound; he vehemently stood against caste discrimination and untouchability, positing that all individuals are equal in the eyes of God. He founded the “Anubhava Mantapa” in Kalyana, a progressive forum that facilitated open dialogue among people of different castes, symbolizing democratic values. His lifelong commitment was towards establishing equality, brotherhood, and justice within society. The Lingayat sect's formation reflects the enduring influence of Basaveshwar's teachings, which emphasized ethical conduct over ritualistic practices, instilling a sense of self-respect and dignity throughout society. His principles, focusing on labor ethics, charity, and respect for women, remain a source of inspiration for social reform today. In conclusion, Mahatma Basaveshwar's humanitarian, egalitarian, and progressive philosophy regarding personal, familial, and social dimensions serves as a guiding beacon for contemporary society, firmly rooted in the ideals of social justice and moral behavior.
महात्मा बसवेश्वरांचे समतावादी तत्त्वज्ञान : एक सखोल अभ्यास
बाराव्या शतकातील महात्मा बसवेश्वर हे भारतीय सामाजिक क्रांतीचे अग्रदूत मानले जातात. त्यांनी जातिव्यवस्थेविरोध, स्त्री-पुरुष समानता, श्रमप्रतिष्ठा (कायक) आणि दासोह या तत्त्वांद्वारे समाजाला नवी दिशा दिली. प्रस्तुत संशोधन लेखामध्ये बसवेश्वरांच्या तत्त्वज्ञानाचा ऐतिहासिक, सामाजिक आणि आधुनिक संदर्भात अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यांच्या विचारांचा आधुनिक भारतीय राज्यघटना, लोकशाही मूल्ये, सामाजिक न्याय चळवळी आणि स्त्री-सक्षमीकरणावर झालेला प्रभाव अभ्यासण्यात आला आहे. निष्कर्षतः असे आढळते की बसवेश्वरांचे विचार आजही समाजपरिवर्तनासाठी अत्यंत उपयुक्त आणि मार्गदर्शक आहेत.
भारतातील सामाजिक लोकशाही आणि समतावादाचे प्रणेते महात्मा बसवेश्वर
बाराव्या शतकातील दक्षिण भारत हा सामाजिक आणि धार्मिक संघर्षाचा काळ होता. या कालखंडात महात्मा बसवेश्वर यांनी प्रस्थापित वर्णव्यवस्था, कर्मकांड आणि लिंगभेदाविरुद्ध पुकारलेले बंड हे जागतिक इतिहासातील 'पहिली सामाजिक क्रांती' मानली जाते. 'कयकावे कैलास' (Work is Worship) आणि 'सकल जीवराशींना प्रेम द्या' ही त्यांची मुख्य सूत्रे होती. त्यांनी स्थापन केलेले 'अनुभव मंटप' हे जगातील पहिल्या संसदेचे स्वरूप होते, जिथे विचारांची अभिव्यक्ती आणि समतेचा विचार केंद्रस्थानी होता. प्रस्तुत शोधनिबंधात बसवेश्वरांच्या सामाजिक, आर्थिक आणि आध्यात्मिक क्रांतीचे ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारे विश्लेषण करण्यात आले आहे.
१२व्या शतकातील स्त्रीसमानतेचा पाया : महात्मा बसवेश्वर यांच्या स्त्रीविषयक कार्याचे ऐतिहासिक विश्लेषण
१२व्या शतकात भारतीय समाजव्यवस्था ही ब्राह्मणवादी वर्चस्व, जातीय विषमता आणि पितृसत्ताक मूल्यांनी संरचित झालेली होती. पितृसत्ताक सामाजिक रचनेत स्त्रियांचे स्थान दुय्यम आणि मर्यादित होते. अशावेळी महात्मा बसवेश्वरांनी उभारलेली वीरशैव-लिंगायत चळवळ ही केवळ धार्मिक सुधारणाच नव्हती, तर ती सामाजिक परिवर्तनाचीही चळवळ ठरली . प्रस्तुत शोधनिबंधात बसवेश्वरांच्या स्त्रीविषयक दृष्टिकोनाचे ऐतिहासिक विश्लेषण करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. बसवेश्वरांनी ‘कायकवे कैलास’ या तत्त्वाद्वारे श्रमाला आध्यात्मिक मूल्य दिले आणि स्त्रीच्या श्रमाचेही समान महत्त्व अधोरेखित केले. त्यांनी अनुभव मंटपाच्या माध्यमातून स्त्रियांना वैचारिक आणि आध्यात्मिक अभिव्यक्तीचे व्यासपीठ उपलब्ध करून सामाजिक जागृतीची चळवळ सुरू केली. अक्कमहादेवीं सारख्या स्त्री संतांच्या सहभागामुळे स्त्रीला धार्मिक क्षेत्रात स्वतंत्र अस्तित्व आणि सन्मान निर्माण होण्यास मदत झाली . बसवेश्वरांनी जातिव्यवस्था आणि लिंगभेद या दोन्ही संरचनांना वैचारिक पातळीवर आव्हान दिले. त्यांनी आपल्या वचनसंग्रहात समाजातील असमानता, पितृसत्ताक पद्धतीचे वर्चस्व आणि स्त्रियांवरील अन्याय यावर भाष्य केले. त्यांच्या दृष्टिकोनातून स्त्री-पुरुष समानता, स्त्रियांची निर्णयक्षमता, स्त्रियांचे आर्थिक स्वावलंबन, आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग यावर भर दिलेला होता. त्यांना पारंपारिक भारतीय समाजातील वर्ण, जातिमूलक उच्चनीचता व विषमता यांची प्रखर जाणीव झाली होती. म्हणूनच त्यांनी चातुर्वर्ण्याला आव्हान देऊन सर्व मानवांना समान मानले. परिणामतः त्यांच्याभोवती सर्व वर्णातील व जातींतील अनुयायी जमा झाले. त्यांनी आंतरजातीय रोटीव्यवहार व बेटीव्यवहार करण्यासदेखिल प्रोत्साहन दिले.
THE CONTRIBUTION OF BASAVESHWARA IN SOCIAL DEVELOPMENT IN 12th CENTURY IN KARNATAKA
Basaveshwara (1131–1167), popularly known as Basavanna, was a prominent philosopher, poet, statesman, and social reformer of 12th century Karnataka who played a transformative role in reshaping the socio-religious structure of medieval society. This paper examines his contribution to social development with special reference to caste reform, women’s empowerment, dignity of labour, and democratic spiritual practices. In a period marked by rigid caste hierarchy, untouchability, gender discrimination, and ritualistic dominance, Basaveshwara initiated a powerful reform movement through the Lingayat (Veerashaiva) tradition. He rejected birth-based inequality and priestly mediation, advocating spiritual democracy through the worship of Ishtalinga and the principle of direct devotion to God. The establishment of the Anubhava Mantapa at Kalyani marked a significant milestone in participatory spiritual discourse, where individuals from all castes and genders engaged in open dialogue. His concepts of Kayaka (dignity of labour) and Dasoha (sharing of wealth) laid the foundation for economic ethics and social responsibility. Through his Vachana literature in Kannada, he communicated egalitarian ideals to the common people, thereby promoting social awakening and cultural transformation. The study, based on secondary sources and historical-descriptive methodology, highlights Basaveshwara’s enduring legacy as a pioneer of social revolution and democratic thought in Karnataka.