महात्मा बसवेश्वर : बाराव्या शतकातील सामाजिक-धार्मिक क्रांती आणि आधुनिक संदर्भ

Abstract

बारावे शतक हा भारतीय इतिहासातील, विशेषतः दक्षिण भारताच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासातील एक क्रांतिकारी कालखंड मानला जातो. या कालखंडाचे नेतृत्व महात्मा बसवेश्वर (इ.स. ११२८–११६७) यांनी केले. बसवेश्वर हे केवळ एक धर्मसुधारक नव्हते, तर ते एक द्रष्टे तत्त्वज्ञ, महाकवी आणि कुशल राजकारणी होते. कलचुरी राजवटीत 'महामंत्री' पदावर असताना त्यांनी सत्तेचा उपयोग केवळ प्रशासनासाठी न करता समाजपरिवर्तनासाठी केला.त्यांच्या उदयापूर्वीचा समाज जातिव्यवस्थेच्या कडक बंधनात अडकलेला होता. जन्माधारित श्रेष्ठत्व, स्त्रियांना दुय्यम स्थान आणि कर्मकांडांचे अवडंबर यामुळे सामान्य जनता भरडली जात होती. बसवेश्वरांनी 'भक्ती' या संकल्पनेला लोकशाहीचा आणि नैतिकतेचा आधार दिला. त्यांनी प्रस्थापित ब्राह्मणी धर्मव्यवस्थेला छेद देऊन 'वीरशैव' धर्माच्या माध्यमातून एका समांतर आणि समतावादी समाजव्यवस्थेची पायाभरणी केली. त्यांच्या क्रांतीचा केंद्रबिंदू 'माणूस' आणि त्याची 'नैतिकता' हा होता.