महात्मा बसवेश्वरांचे स्त्रीविषयक विचार : बाराव्या शतकातील भारतातील लिंगसमतेचा ऐतिहासिक अभ्यास

Abstract

भारतीय उपखंडातील बारावे शतक हे कठोर सामाजिक श्रेणीभेद, दृढ पितृसत्ताक व्यवस्था आणि धार्मिक रूढीवादाने व्यापलेले होते, ज्यामुळे स्त्रियांच्या स्वायत्ततेवर प्रणालीबद्ध निर्बंध लादले गेले होते. जातीय विशेषाधिकार आणि शास्त्राधारित प्राधिकरणावर आधारित नियमांनी स्त्रियांना घरगुती भूमिकांपुरते मर्यादित केले; शिक्षण, संपत्तीवरील हक्क आणि सार्वजनिक चर्चासत्रांमध्ये सहभाग यांपासून त्यांना दूर ठेवले गेले. सामाजिक प्रथा अशा प्रकारे दृढ झाल्या होत्या की आज्ञाधारकपणा हेच स्त्रीचे सद्गुण मानले जात होते आणि मौनाला नैतिकतेचे प्रतीक समजले जात होते. अशा सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणात महात्मा बसवेश्वर (बसव) हे समाजसुधारक, राजकारणी आणि अध्यात्मिक विचारवंत म्हणून उदयास आले. त्यांनी परंपरेला अढळ सत्य म्हणून न स्वीकारता तिचे नैतिक आणि तर्कशुद्ध परीक्षण केले. त्यांचे कार्य केवळ सुधारक उपक्रमांपुरते मर्यादित नव्हते; ते समानता, प्रतिष्ठा आणि उत्तरदायित्व या मूल्यांवर आधारित एक सुसंगत नैतिक तत्त्वज्ञान होते. प्रस्तुत संशोधन प्रबंधात बसवेश्वरांच्या स्त्रीविषयक विचारांचा अभ्यास मध्ययुगीन कर्नाटकातील व्यापक सामाजिक-धार्मिक परिवर्तनांच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्या काळातील राजकीय, आर्थिक आणि भक्ती चळवळींच्या प्रक्रियांशी त्यांच्या विचारांचा संबंध लावून त्यांच्या लिंगसमावेशक दृष्टिकोनाचे क्रांतिकारी स्वरूप अधोरेखित करण्यात आले आहे. प्राथमिक स्रोत म्हणून वचनसाहित्याचा आधार घेत, इंग्रजी, मराठी आणि हिंदीतील संशोधनग्रंथ, शोधनिबंध, संग्रहित दस्तऐवज, प्रकाशने तसेच संपादकीय लेख यांच्या चिकित्सक अभ्यासातून बसवेश्वरांच्या लिंगसमतेविषयक दृष्टिकोनाचे मूल्यमापन करण्यात आले आहे.