संत बसवेश्वरांचे तत्वज्ञान व महानुभाव पंथाचे तत्वज्ञान : एक तुलनात्मक अभ्यास

Abstract

भारतीय संतपरंपरेत सामाजिक समता, नैतिकता, भक्ती आणि अध्यात्मिक उन्नती यांचा समन्वय आढळतो. मध्ययुगीन काळात समाजातील जातिभेद, कर्मकांड, अंधश्रद्धा आणि धार्मिक दुराग्रह यांना आव्हान देत अनेक संतांनी लोकाभिमुख अध्यात्माची मांडणी केली. या परंपरेत कर्नाटकातील संत बसवेश्वर आणि महाराष्ट्रातील महानुभाव पंथ हे दोन महत्त्वपूर्ण प्रवाह मानले जातात.संत बसवेश्वरांनी ‘लिंगायत’ किंवा ‘वीरशैव’ चळवळ उभी करून सामाजिक समता, श्रमसंस्कृती आणि ईश्वरभक्ती यांचे एकात्म दर्शन घडवले; तर महानुभाव पंथाने एकेश्वरवाद, आचारशुद्धी, वैयक्तिक साधना आणि कर्मकांडविरोध यांचा पुरस्कार केला. या दोन प्रवाहांत काही मूलभूत साम्ये आढळतात—जसे की जातिभेदविरोध, नैतिक जीवनाचा आग्रह, आणि ईश्वरप्राप्तीची लोकाभिमुख संकल्पना. तथापि, त्यांच्या तत्त्वमीमांसेत, ईश्वरकल्पनेत, आचारसंहितेत आणि संघटनरचनेत काही ठळक भेदही दिसून येतात.