भारतातील लोकशाही : ऐतिहासिक सातत्य आणि राजकीय परंपरा

Abstract

भारतीय लोकशाही ही जगातील सर्वांत मोठी, सातत्याने कार्यरत असलेली आणि बहुविधतेने युक्त अशी लोकशाही व्यवस्था आहे. भारतीय लोकशाही ही केवळ जगातील सर्वांत मोठी निवडणूक प्रक्रिया नसून ती एक गुंतागुंतीची सामाजिक-राजकीय प्रक्रिया आहे. वसाहतोत्तर काळात अनेक देशांत लोकशाही कोलमडली असताना भारताने तिचे सातत्य राखले आहे. प्रस्तुत शोधनिबंध भारतीय लोकशाहीचे विश्लेषण 'औपचारिक लोकशाही' (Formal Institutionalism) आणि 'आशयघन लोकशाही' (Substantive Democracy) या दोन परिप्रेक्ष्यातून करतो. ऐतिहासिक वारसा, संस्थात्मक स्वायत्तता, अस्मितांचे राजकारण आणि नागरी समाजाचा हस्तक्षेप या मुद्द्यांच्या आधारे भारतीय लोकशाहीच्या यशापयशाचा ताळेबंद मांडणे हा या शोधनिबंधाचा मुख्य उद्देश आहे.अनेक विकसनशील आणि वसाहतोत्तर समाजांमध्ये लोकशाही अपयशी ठरत असताना, भारताने तुलनेने स्थैर्य राखले आहे. तथापि, औपचारिक लोकशाही संस्था टिकून राहिल्या असल्या तरी लोकशाहीचा आशय, खोली आणि गुणवत्तेबाबत गंभीर प्रश्न उपस्थित होतात. हा संशोधन लेख भारतीय लोकशाहीचा अभ्यास ‘औपचारिक लोकशाही’ आणि ‘आशयघन लोकशाही’ या संकल्पनांच्या आधारे करतो. स्वातंत्र्यपूर्व राजकीय अनुभव, स्वातंत्र्योत्तर संस्थात्मक विकास, पक्षीय राजकारण, सामाजिक चळवळी, अस्मितांचे राजकारण, संस्थात्मक न्यून आणि नागरिकांचा लोकशाहीविषयक दृष्टिकोन या सर्व घटकांच्या आधारे भारतीय लोकशाहीचे मूल्यमापन करण्याचा प्रयत्न या लेखात करण्यात आला आहे. भारतीय लोकशाही अपयशी आहे किंवा ती आदर्श आहे, या टोकाच्या भूमिकांऐवजी, तिच्या मर्यादा, संधी आणि संभाव्य दिशांचा तटस्थ व विश्लेषणात्मक आढावा हा रिसर्च पेपर घेतो.