ब्रिटिश शासन यंत्रणेची माध्यमे : एक चिकिसक अभ्यास

Abstract

ब्रिटिश वसाहतकालीन राजवटीत भारतावर प्रभावी नियंत्रण प्रस्थापित करण्यासाठी एक सुसंघटित प्रशासकीय यंत्रणा उभारण्यात आली. या यंत्रणेत सिव्हिल सेवा, लष्कर, पोलीस दल, न्यायव्यवस्था आणि महसूल यंत्रणा ही प्रमुख प्रशासनिक माध्यमे होती. या माध्यमांच्या सहाय्याने ब्रिटिशांनी कायदा-सुव्यवस्था राखली, प्रशासनावर पकड मजबूत केली आणि भारतीय अर्थव्यवस्थेचे शोषण केले. या व्यवस्थेचा मुख्य उद्देश भारतीय जनतेचे कल्याण नसून ब्रिटिश सत्तेचे संरक्षण आणि साम्राज्यविस्तार हा होता. तथापि, या वसाहतकालीन प्रशासनामुळे भारतात आधुनिक प्रशासकीय व कायदेशीर संरचनेची पायाभरणी झाली. या संशोधन निबंधात ब्रिटिश प्रशासनाच्या विविध माध्यमांचे स्वरूप, कार्यपद्धती व त्यांचा भारतीय समाजावर झालेला परिणाम यांचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.