भारतातील शाश्वत सेंद्रिय शेती

Abstract

सेंद्रिय शेती ही एक पर्यावरणपूरक, शाश्वत व उत्पादनक्षम शेती पद्धती असून ती रासायनिक शेतीला एक पर्याय म्हणून उदयास येत आहे. सेंद्रिय शेतीमध्ये नैसर्गिक घटकांचा वापर करून मातीची सुपीकता टिकवून ठेवली जाते, ज्यामुळे अन्नधान्य उत्पादनात गुणवत्तेची वृद्धी होते आणि पर्यावरणाचे रक्षण होते. भारतात सेंद्रिय शेतीचे क्षेत्र व उत्पादन दोन्ही वाढत असून, देश जागतिक स्तरावर आघाडीच्या स्थानावर आहे. संशोधनात सेंद्रिय शेतीची जागतिक व भारतातील स्थिती, गरज, उत्पादन, निर्यात आणि शाश्वत विकासासाठी तिचे योगदान यांचा सखोल अभ्यास करण्यात आला आहे. तसेच, सेंद्रिय शेतीसंबंधी धोरणे, अडचणी आणि उपाययोजना यांचाही आढावा घेण्यात आला आहे. सेंद्रिय शेतीमुळे मातीची सुपीकता वाढते, रासायनिक खतांचा वापर कमी होतो, अन्नाची पोषणमूल्ये टिकतात व शाश्वत शेतीस चालना मिळते.  परंतु यासाठी शेतकऱ्यांना योग्य मार्गदर्शन, सरकारी धोरणे, बाजारपेठेचा विकास व सेंद्रिय उत्पादकतेचे वैज्ञानिक मूल्यांकन महत्त्वाचे ठरते. भारतात सेंद्रिय शेती सुरुवातीच्या टप्प्यात आहे. मार्च २०१९ पर्यंत सुमारे २.३० दशलक्ष हेक्टर शेती जमीन सेंद्रिय लागवडीखाली होती. देशातील १४०.१ दशलक्ष हेक्टर निव्वळ पेरणी क्षेत्राच्या हे दोन टक्के आहे. काही राज्यांनी सेंद्रिय शेती कव्हरेज सुधारण्यात पुढाकार घेतला आहे, मध्य प्रदेश, राजस्थान आणि महाराष्ट्र ही तीन राज्ये सेंद्रिय लागवडीखालील क्षेत्राच्या जवळपास निम्मी आहेत. सेंद्रिय लागवडीखालील क्षेत्राच्या सुमारे ८० टक्के क्षेत्र हे टॉप १० राज्यांचे आहे. अनेक देशांमध्ये वेगाने वाढणाऱ्या क्षेत्रातील सेंद्रिय शेतीच्या संदर्भात शाश्वततेचा विचार केला जातो. नियमनाची भूमिका आणि सिंट अ‍ॅग्रोकेमिकल्सचा वापर, कृषी प्रणालींच्या स्वावलंबनाची इच्छित पातळी आणि कृषी वस्तूंमध्ये स्थूल  उत्पादन आणि व्यापार हे सर्व शाश्वततेच्या या चर्चेच्या संदर्भात विचारात घेतले जातात. शेतीक्षेत्रानुसार आघाडीचे देश:सर्वात मोठ्या सेंद्रिय शेतीक्षेत्रासह ऑस्ट्रेलिया आघाडीवर आहे,त्यानंतर भारत आणि अर्जेंटिना २०२२ मध्ये, भारतात ४.४३ दशलक्ष सेंद्रिय शेतकरी होते, जे जगात सर्वाधिक आहे. (मार्च २०२४): भारतात १,७६४,६७७ हेक्टर जमीन सक्रियपणे सेंद्रिय शेतीखाली होती आणि आणखी ३,६२७,११५ हेक्टर जमीन सेंद्रिय पद्धतींमध्ये रूपांतरित होण्याच्या प्रक्रियेत होती. जागतिक क्रमवारी (२०२२): प्रमाणित सेंद्रिय क्षेत्रासाठी भारत जागतिक स्तरावर चौथ्या क्रमांकावर आहे.