लोकसंख्या वाढ आणि चिरकालीन शेती – संदर्भ सातारा जिल्हा

Abstract

लोकसंख्या वाढ ही आजच्या काळातील सर्वात मोठी सामाजिक, आर्थिक आणि पर्यावरणीय समस्या ठरत आहे. सातारा जिल्हा हा भौगोलिक व सांस्कृतिक दृष्ट्या विविधतेने नटलेला जिल्हा असून शेती हा येथे मुख्य व्यवसाय आहे. जिल्ह्यात ऊस, भात, डाळी, गहू, तसेच फळबागा यांसारखी पिके घेतली जातात. वाढत्या लोकसंख्येमुळे अन्नधान्याची मागणी सातत्याने वाढत आहे. या मागणीची पूर्तता करण्यासाठी कृषी क्षेत्रावर प्रचंड ताण येत आहे.

सातारा जिल्ह्यात गेल्या काही दशकांत लोकसंख्या वाढीचा दर थोडा कमी झाला असला तरीही लोकसंख्येचा दबाव शेतीवर स्पष्टपणे जाणवतो. वारसाहक्कामुळे शेतजमिनीचे तुकडीकरण होऊन सरासरी धारक जमिनीचे क्षेत्र कमी झाले आहे. यामुळे उत्पादनक्षमता घटली असून शेतकऱ्यांचे आर्थिक उत्पन्न मर्यादित झाले आहे. दुसरीकडे शहरीकरण व औद्योगिकीकरणामुळे कृषी जमीन गैरकृषी उपयोगासाठी वळवली जात आहे.

लोकसंख्या वाढीमुळे शेतीमध्ये रासायनिक खते, कीटकनाशके यांचा अतिवापर वाढला असून जमिनीची सुपीकता कमी होण्याची समस्या निर्माण झाली आहे. हवामान बदल, पाण्याची टंचाई आणि जमिनीवरील दबाव यामुळे पारंपरिक शेती पद्धती अपुऱ्या ठरू लागल्या आहेत. या पार्श्वभूमीवर चिरकालीन (सस्टेनेबल) शेती हा एक पर्याय म्हणून पुढे येतो.

चिरकालीन शेती म्हणजे पर्यावरणाशी सुसंगत, माती-पाणी संवर्धन करणारी, शेतकऱ्यांचे उत्पन्न सुरक्षित करणारी शेती पद्धती. सातारा जिल्ह्यातील लोकसंख्या वाढ लक्षात घेता सेंद्रिय शेती, ठिबक सिंचन, पीक फेरपालट, पावसाचे पाणी साठवणे यांसारख्या तंत्रांचा अवलंब आवश्यक ठरतो. लोकसंख्या आणि शेती यांचा समन्वय साधल्यास कृषी उत्पादनक्षमता व पर्यावरणीय संतुलन राखणे शक्य होईल.