कौशल्य विकास: महिला उद्योजकतेचा नवा पाया

Abstract

उद्योजकता ही आर्थिक प्रगतीची मुख्य प्रेरक शक्ती मानली जाते. महिलांचा उद्योजकतेमधील सहभाग वाढविणे हे केवळ आर्थिकच नव्हे तर सामाजिक समतेच्या दृष्टीनेही अत्यंत आवश्यक आहे. उद्योजकता ही आर्थिक विकास आणि नवोपक्रमाचे इंजिन म्हणून व्यापकपणे ओळखली जाते. अलिकडच्या दशकांमध्ये, महिला उद्योजकतेने जागतिक स्तरावर लक्ष वेधले गेले. कारण तिच्यात लिंग समानता वाढविण्याची, गरिबी कमी करण्याची आणि समावेशक विकासाला चालना देण्याची क्षमता आहे. महिला उद्योजक घरगुती उत्पन्न वाढवतात, रोजगारनिर्मिती करतात आणि समाजाच्या सर्वांगीण विकासात योगदान देतात. महिलांच्या मालकीचे उद्योग केवळ घरगुती उत्पन्नातच नव्हे तर समुदाय कल्याण आणि राष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेतही योगदान देतात.तथापि, महिला उद्योजक बहुतेकदा सूक्ष्म आणि लघु उद्योग पातळीवर काम करतात. भारतीय संविधान महिलांना पुरुषांइतकेच अधिकार देते आणि त्यांना राष्ट्राचे कायदेशीर नागरिक म्हणून ओळखते. घरातील कामे आणि मुलांची देखभाल करण्यासोबतच, महिला अनेकदा कुटुंबाला मदत करणाऱ्या, उदरनिर्वाहासाठी शेती करणाऱ्या, घरगुती सूक्ष्म-उद्योजक किंवा कमी मोबदल्यात काम करणाऱ्या हंगामी मजूर म्हणून काम करतात. त्यामुळे त्यांच्या प्रशिक्षणाच्या गरजा पुरुषांपेक्षा वेगळ्या असतात.विकसनशील अर्थव्यवस्थांमध्ये, कौशल्याचा अभाव, सामाजिक रूढी, मर्यादित शिक्षण आणि संसाधनांपर्यंतची मर्यादित पोहोच यांचा एकमेकांशी संबंध येतो, ज्यामुळे महिलांसाठी उद्योजकता एक आव्हानात्मक प्रयत्न ठरतो.कोणत्याही राष्ट्राचा आर्थिक आणि सामाजिकदृष्ट्या विकास करण्याची क्षमता त्या देशातील लोकांच्या ज्ञान आणि कौशल्याच्या आधारावर अवलंबून असते. कौशल्य हे नोकरी  आणि कामगार यांच्यातील पूल आहे. महिला उद्योजकांना भेडसावणाऱ्या सर्वात महत्त्वाच्या अडचणींपैकी एक म्हणजे पुरेशी कौशल्ये आणि क्षमतांचा अभाव. महिलांना सक्षम करण्यासाठी, त्यांची उत्पादकता वाढवण्यासाठी आणि त्यांच्या उद्योगांचे अस्तित्व आणि वाढ सुधारण्यासाठी कौशल्य विकासाकडे एक धोरणात्मक हस्तक्षेप म्हणून पाहिले जात आहे. कौशल्यांचा अभाव हा महिला उद्योजकतेसमोरील एक प्रमुख अडथळा ठरतो. त्यामुळे कौशल्य विकासाचे महत्त्व अधिकाधिक अधोरेखित होत आहे. २१ व्या शतकात 'विकसित भारत @२०४७' हे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी महिलांचा सहभाग अनिवार्य आहे. सध्या भारतात जवळपास २०% पेक्षा जास्त सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग महिलांच्या नेतृत्वाखाली चालतात. परंतु, व्यवसायाची केवळ 'इच्छा' असणे पुरेसे नाही; त्याला 'कौशल्याची' जोड मिळणे आवश्यक आहे. कौशल्य विकास हा केवळ प्रशिक्षणाचा भाग नसून तो आत्मविश्वास निर्माण करण्याचा एक मार्ग आहे.जागतिक अर्थव्यवस्थेत महिला उद्योजकता हा विकासाचा एक प्रमुख घटक बनला आहे. भारताच्या संदर्भात, महिला केवळ घर सांभाळणाऱ्या नसून त्या आर्थिक क्रांतीचे नेतृत्व करत आहेत. तथापि, इच्छाशक्ती असूनही तांत्रिक आणि व्यावसायिक कौशल्यांच्या अभावामुळे अनेक महिला उद्योगात अयशस्वी ठरतात. म्हणून  महिला उद्योजकतेला चालना देण्यासाठी कौशल्य विकासाच्या भूमिकेचा शोध घेईल आणि यात अस्तित्वात असलेले अडथळे दूर करून एक सक्षम उद्योजकीय परिसंस्था तयार होण्यास मदत होईल म्हणून हा प्रस्तुत शोधनिबंधासाठी सदर विषय निवडला आहे.