सावित्रीबाई फुले व पंडिता रमाबाई यांच्या समाजकार्याचा तुलनात्मक अभ्यास

Abstract

एकोणिसाव्या शतकातील भारतीय समाज स्त्री-अधिकारांच्या दृष्टीने अत्यंत मागासलेला होता. अशा परिस्थितीत सावित्रीबाई फुले आणि पंडिता रमाबाई यांनी समाजसुधारणेचे कार्य धैर्याने हाती घेतले. दोघींचे सामाजिक कार्य भिन्न पार्श्वभूमीतून विकसित झाले असले, तरी त्यांचा मूलभूत उद्देश स्त्रीशिक्षण, सामाजिक समता आणि स्त्रीचे मानवी अस्तित्व प्रस्थापित करणे हाच होता. दोघींनीही स्त्रीशिक्षणाला समाजपरिवर्तनाचे प्रमुख साधन मानले. विधवांची दयनीय अवस्था सुधारण्यासाठी त्यांनी आश्रय, शिक्षण आणि स्वावलंबन यांवर भर दिला. पुरुषप्रधान समाजव्यवस्थेला आव्हान देत त्यांनी स्त्रीला स्वतंत्र, विवेकी आणि स्वाभिमानी मानव म्हणून प्रतिष्ठा मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला. समाजाकडून तीव्र विरोध सहन करूनही त्यांनी आपले कार्य अखंड सुरू ठेवले, हे त्यांच्या कार्यातील महत्त्वाचे साम्यस्थळ आहे. तथापि, त्यांच्या समाजकार्यामध्ये काही ठळक भेदही आढळतात. सावित्रीबाई फुले या बहुजन समाजातून आलेल्या असल्यामुळे त्यांचे कार्य अधिक संघर्षशील, प्रत्यक्ष कृतीप्रधान आणि जातिभेदविरोधी स्वरूपाचे होते. याउलट पंडिता रमाबाई या उच्चवर्णीय व विदुषी स्त्री असल्याने त्यांचे कार्य संस्थात्मक, वैचारिक आणि राष्ट्रीय पातळीवर विस्तारलेले होते. धार्मिक भूमिकेतही भिन्नता दिसून येते, सावित्रीबाई फुले यांनी धर्मसुधारणेवर भर दिला, तर पंडिता रमाबाई यांनी ख्रिश्चन धर्म स्वीकारून स्त्रीकल्याणाचे कार्य पुढे नेले. एकूणच, सावित्रीबाई फुले यांनी भारतीय समाजसुधारणेचा पाया घातला, तर पंडिता रमाबाई यांनी त्या चळवळीला वैचारिक व्याप्ती आणि राष्ट्रीय व्यासपीठ प्राप्त करून दिले. भारतीय स्त्रीमुक्ती चळवळीचा इतिहास या दोघींच्या कार्याविना अपूर्ण असून त्यांचे विचार आजही सामाजिक समतेच्या संघर्षात प्रेरणादायी ठरतात.