महाराष्ट्रातील क्रांतिकारक चळवळीतील स्वातंत्रवीर सावरकर यांचे योगदान

Abstract

प्रस्तुत शोधनिबंध महाराष्ट्रातील क्रांतिकारी चळवळीच्या संदर्भात स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांच्या बहुआयामी योगदानाचा चिकित्सक अभ्यास करतो. भारतीय स्वातंत्र्यलढा हा केवळ सत्तांतराचा प्रयत्न नसून तो एक वैचारिक आणि संघटित संघर्ष होता, ज्यामध्ये महाराष्ट्राची क्रांतिकारी परंपरा अत्यंत सशक्त राहिली आहे. या चळवळीला केवळ भावनिक उद्रेकापुरते मर्यादित न ठेवता तिला वैचारिक अधिष्ठान, शिस्तबद्ध संघटनात्मक बांधणी आणि ऐतिहासिक जाणीव मिळवून देण्यात सावरकरांची भूमिका महत्त्वाची ठरली. सावरकरांच्या बालपणावरील राजकीय परिस्थितीचा प्रभाव, ‘मित्रमेळा’ व ‘अभिनव भारत’ यांसारख्या गुप्त संघटनांची स्थापना, आणि ‘१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर’ या ग्रंथातून त्यांनी दिलेली ऐतिहासिक दृष्टी यावर या निबंधात प्रकाश टाकण्यात आला आहे. तसेच, त्यांनी लंडनमध्ये राहून स्वातंत्र्यलढ्याला दिलेले आंतरराष्ट्रीय स्वरूप आणि अंदमानातील कारावासानंतर त्यांच्या भूमिकेत झालेले वैचारिक स्थित्यंतर व सामाजिक सुधारणांचा आग्रह यांचेही मूल्यमापन येथे केले आहे. सावरकरांचे कार्य केवळ राजकीय स्वातंत्र्यापुरते मर्यादित नसून, सामाजिक समता आणि राष्ट्रवाद यांचा समन्वय साधणारी ती एक व्यापक चळवळ होती, असा निष्कर्ष या संशोधनातून मांडण्यात आला आहे.