२१ व्या शतकातील भारतातील सामाजिक परिवर्तन: विशेष संदर्भ भटक्या जाती-जमाती
Keywords:
भारतातील सामाजिक परिवर्तन, सामाजिक परिवर्तनाची प्रक्रियाAbstract
२१व्या शतकातील भारत सामाजिक परिवर्तनाच्या अनेकविध प्रक्रियांतून जात आहे, आणि या परिवर्तनाच्या केंद्रस्थानी इतिहासदृष्ट्या वंचित व दीर्घकालीन बहिष्करणाचा अनुभव असलेल्या भटक्या आणि विमुक्त जाती–जमाती उभ्या आहेत. पारधी, रामोशी, डोंबारी, गोंधळी, वडार, नंदीवाले, भाट, जोगी, गाडिया लोहार यांसारख्या समुदायांची पारंपरिक जीवनपद्धती, चलंत उपजीविका आणि कौशल्याधिष्ठित कलापरंपरा भारतीय समाजाच्या सांस्कृतिक विविधतेतील एक महत्त्वपूर्ण घटक राहिली आहे. तथापि, औपनिवेशिक शासनाने गुन्हेगार जमाती कायदा १९७१ लागू केल्यानंतर या समुदायांना “जन्मतः गुन्हेगार” अशी ओळख देण्यात आली, ज्यामुळे त्यांचे सामाजिक अस्तित्व, अधिकार आणि प्रतिष्ठा प्रणालीबद्ध पद्धतीने बाधित झाली. या ऐतिहासिक कलंकाचा मानसिक व सामाजिक ठसा स्वातंत्र्यानंतरही दीर्घकाळ टिकून राहिला. २१व्या शतकातील सामाजिक परिवर्तनाची प्रक्रिया शिक्षण, आरोग्य, रोजगार, ओळखपत्रे, निवास विस्थापन, उपजीविका संधी, डिजिटल सक्षमता आणि कल्याणकारी योजनांचा लाभ अशा अनेक घटकांतून दिसते. परंतु इदाते आयोगाने (२०१८) केलेल्या सर्वेक्षणानुसार सामाजिक बहिष्करण, स्थिर निवासाचा अभाव, पोलीस–प्रशासनाची पूर्वग्रहदूषित दृष्टी, आणि कल्याणकारी योजनांपर्यंत पोहोचण्यातील अडथळे यांमुळे या समुदायांची प्रगती अत्यंत असमान राहिली आहे. त्यामुळे २१व्या शतकातील परिवर्तन समजून घेण्यासाठी आर्थिक निर्देशांकापलिकडील म्हणजे इतिहासातील ओळख, नागरिकत्वाचे प्रश्न आणि सामाजिक स्वीकार या व्यापक संदर्भांची आवश्यकता आहे. सांस्कृतिक पुनरुज्जीवन, डिजिटल जागरूकता, संघटनांचे उदय, नागरी हक्कांच्या मागण्या आणि तरुण पिढीतील ओळख–आधारित चळवळी हे आधुनिक परिवर्तनाचे नवीन निर्देशक आहेत. या बदलांमुळे समुदायांमध्ये सामाजिक आत्मविश्वास वाढत असला तरी ऐतिहासिक अन्यायांचे अवशेष अजूनही बळकट सामाजिक अडथळे निर्माण करतात. म्हणूनच भटक्या–विमुक्त समुदायांचा अभ्यास हा भारतातील सामाजिक परिवर्तनाची दिशा, लोकशाहीची प्रगल्भता आणि न्याय–समावेशन यांचे परीक्षण करण्यासाठी अत्यावश्यक ठरतो.
Downloads
References
Renke, Balkrishna, Report of the National Commission for Denotified, Nomadic and Semi-Nomadic Tribes, Government of India, New Delhi, 2008, p. 11. सावंत, अरुण, भारताचा सामाजिक इतिहास आणि बहिष्कृत समुदाय, ग्रंथाली, मुंबई, २००४, पृ. ५८. देव, ग. प्र. जाति, भटक्या जमाती आणि भारतीय समाज, लोकवाङ्मय गृह, मुंबई, २०१६, पृ. ४८. करंदीकर, कृष्णराव अरुण, भारतातील उपेक्षित समाजघटक, कॉन्टिनेंटल प्रकाशन, पुणे, १९९८, पृ. ७४. देव, ग. प्र., जाति, भटक्या जमाती आणि भारतीय समाज, लोकवाङ्मय गृह, मुंबई, २०१६, पृ. ६२. कटकडे, अरुण, भटक्या-विमुक्त समाजाचा इतिहास आणि राजकारण, डायमंड पब्लिकेशन्स, पुणे, २०१२, पृ. ४१. इदाते, भीमराव, भटक्या-विमुक्त जाती-जमाती विषयक समिती अहवाल, नीति आयोग, नवी दिल्ली, २०१८, पृ. ५७. महाराष्ट्र शासन, VJNT प्रगती अहवाल, सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभाग, मुंबई, २०१८, पृ. २३. ब्राह्मणे, सुलभा, विमुक्त जाती-जमातीतील स्त्रीस्थितीचा अभ्यास, प्रतिष्ठान प्रकाशन, पुणे, २०१०, पृ. ५१. सकाळ, “विमुक्त तरुणांमध्ये शिक्षणाविषयी वाढते आकर्षण”, दिनांक १४ ऑक्टोबर २०२०, पृ. ६. परदेशी, प्रभाकर, लोककला आणि भटक्या समाजाची ओळख, प्रगती प्रकाशन, औरंगाबाद, २०१२, पृ. ४३.
