महार वतन आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर एक ऐतिहासिक अभ्यास

Abstract

भारतीय ग्रामीण समाजव्यवस्था ही परंपरागत वतनदारी पद्धतीवर आधारित होती. विविध जातींना विशिष्ट सेवा देण्याच्या बदल्यात वतन दिले जात असे. महार वतनाला महाराष्ट्रामध्ये खूप मोठा इतिहास आहे. मराठा कालखंडात अतुलनीय पराक्रम केल्याबद्दल शौर्यशाली महारांना काही वतनी इनामी जमिनी देण्यात आल्या. सरकारच्या महत्त्वाच्या कामामध्ये त्यांचा उपयोग होत होता. मध्ययुगीन काळातील शेतशिवाराची माहिती ही फक्त महार वतनदारांनाच होती. त्यांनी शपथेवर दिलेली साक्ष गृहीत धरून न्याय निवाडा केला जात असे. न्यायदानाच्या कामामध्ये पाटील, कुलकर्णी यांना महार मदत करत. त्याकाळी महार लोकांचीच खरी साक्ष मानली जात होती. महार हे प्रामाणिक लोक समजले जात. मध्ययुगीन काळामध्ये प्रत्येक वतनदारांचे कार्यक्षेत्र, हक्क, मानपान आणि कर्तव्य निश्चित करण्यात आली होती परंतु वतनदारांच्यामध्ये महार वतन असणाऱ्या लोकांच्या कामासंबंधीचे कोणतेच निश्चित स्वरूपाचे नियम नव्हते. त्यांना सरकारी, बिन सरकारी आणि खाजगी स्वरुपाची कामे बारा महिने करावी लागत होती त्यामुळे त्यांचे खूप हाल होत होते. महार वतन ही महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाची पण अन्यायकारक व्यवस्था होती. या व्यवस्थेमुळे ग्रामीण प्रशासन सुरळीत चालत असले, तरी महार समाजावर सामाजिक, आर्थिक व मानसिक गुलामी लादली गेली. प्रस्तुत संशोधन पेपरमध्ये महार वतन आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर याचा अभ्यास करण्यात आला आहे.