रोकडविरहित व्यवहारांचा ग्रामीण व शहरी भारतातील तुलनात्मक अभ्यास

Abstract

भारतातील अर्थव्यवस्था आभासीकरणाच्या दिशेने वेगाने वाटचाल करत आहे. रोकडविरहित व्यवहार हे या प्रक्रियेचे केंद्रबिंदू ठरले असून ग्रामीण व शहरी समाजात त्याचे परिणाम वेगवेगळ्या स्वरूपात दिसून येतात. प्रस्तुत संशोधनाचा उद्देश ग्रामीण व शहरी भारतातील रोकडविरहित व्यवहारांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे हा आहे. या अभ्यासात UPI, मोबाइल वॉलेट्स, डेबिट/क्रेडिट कार्ड्स, आणि इंटरनेट बँकिंग यांसारख्या प्रमुख डिजिटल साधनांचा वापर, त्यावरील विश्वास, तसेच व्यवहारातील अडचणी यांचा सखोल आढावा घेतला आहे. ग्रामीण भागात तांत्रिक पायाभूत सुविधा, इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी, वित्तीय साक्षरता आणि सांस्कृतिक घटक हे प्रमुख अडथळे ठरतात. तर शहरी भागात व्यवहारांची गती, सोयीसुविधा आणि विविध पर्यायांची उपलब्धता यामुळे रोकडविरहित अर्थव्यवस्था अधिक प्रमाणात स्वीकारली जात आहे. तुलनात्मक विश्लेषणातून असे दिसून येते की, शहरी भागात डिजिटल व्यवहारांचा वापर दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे, तर ग्रामीण भागात अजूनही रोकड व्यवहारांवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहावे लागते. तथापि, सरकारी उपक्रम, जनधन योजना, आधार-लिंक्ड पेमेंट्स आणि डिजिटल इंडिया यांसारख्या धोरणात्मक प्रयत्नांमुळे ग्रामीण समाजातही हळूहळू रोकडविरहित व्यवहारांची स्वीकार्यता वाढत आहे. या संशोधनातून निष्पन्न होते की, भारतात रोकडविरहित अर्थव्यवस्था प्रभावीपणे रुजवण्यासाठी वित्तीय साक्षरता, तांत्रिक सुविधा, आणि विश्वासार्हता यांचा विस्तार करणे अत्यावश्यक आहे. ग्रामीण व शहरी समाजातील फरक ओळखून धोरणे आखल्यास डिजिटल अर्थव्यवस्था अधिक सर्वसमावेशक आणि शाश्वत ठरू शकते.