कृषी परिवर्तन आणि ग्रामीण विकास : २१ व्या शतकातील भारतीय व जागतिक दृष्टिकोन

Abstract

२१ व्या शतकात जागतिक व राष्ट्रीय पातळीवर कृषी क्षेत्रामध्ये मूलभूत आणि व्यापक परिवर्तन घडून आलेले दिसून येते. कृषी हे केवळ अन्ननिर्मितीचे साधन न राहता ग्रामीण विकास, आर्थिक वाढ, सामाजिक परिवर्तन आणि पर्यावरणीय शाश्वततेचा केंद्रबिंदू बनले आहे. जागतिकीकरण, तंत्रज्ञानाचा वेगवान विकास, हवामान बदल, बाजारव्यवस्थेतील सुधारणा आणि धोरणात्मक हस्तक्षेप यांमुळे कृषी क्षेत्राची रचना, कार्यपद्धती आणि उद्दिष्टे बदलली आहेत. भारतात कृषी हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा असून २१ व्या शतकात डिजिटल कृषी, यांत्रिकीकरण, शाश्वत शेती, कृषी-विपणन सुधारणा आणि शेतकरी-केंद्रित धोरणांमुळे कृषी परिवर्तनाची प्रक्रिया वेगाने घडताना दिसते. जागतिक स्तरावर प्रिसिजन फार्मिंग, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), जैवतंत्रज्ञान, हवामान-स्मार्ट शेती आणि कार्बन-न्यूट्रल कृषी पद्धतींमुळे उत्पादनक्षमता व टिकाव वाढलेला आहे. हा संशोधन पेपर भारतीय आणि जागतिक दृष्टिकोनातून कृषी परिवर्तनाचा सखोल अभ्यास करतो व त्याचा ग्रामीण विकासावर होणारा सामाजिक-आर्थिक परिणाम स्पष्ट करतो. उत्पन्नवाढ, रोजगारनिर्मिती, दारिद्र्यनिर्मूलन, अन्नसुरक्षा आणि ग्रामीण सशक्तीकरण या संदर्भात कृषी परिवर्तनाचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.